Reiservaringen

Alexanders landengte in Tyre, Libanon

2012-03-02T15:51:00.000+01:00

Dit is intussen al oud nieuws (begin 2008), maar om een of andere reden lees ik dat nu pas en jullie misschien ook – je kunt niet alles op de voet volgen nietwaar?

We weten ondertussen allemaal dat Alexander de Grote in 332 v.C. een bijna kilometerlange dam aangelegd heeft om van op het vasteland het toenmalige eiland Tyre (nu in Libanon) te bereiken en te belegeren. Dit evenement staat te boek als zijnde een van de grootste technische successen uit zijn tijd en er doen uiteraard vele theorieën de ronde of hij dit nu al dan niet slim aangepakt heeft.

Nu dat geoarcheologie meer en meer ingezet wordt heeft men ook bij dit project nieuwe details kunnen achterhalen. Nick Marriner, lid van het Nationaal Centrum voor Wetenschappelijk Onderzoek in Frankrijk en zijn medewerkers hebben een studie gepubliceerd waarin zij aantonen dat Alexander handig gebruik gemaakt heeft van een natuurlijke zandbank die tussen het vasteland en het eiland lag. Wij vinden zoiets vandaag de dag vrij normaal omdat we beschikken over onderwatertechnologie en satellietbeelden, maar in Alexanders tijd was dat natuurlijk helemaal anders. Blijkt dat de bewuste zandplaat slechts een meter of anderhalf onder het wateroppervlakte lag en daar zal hij zeer handig gebruik van gemaakt hebben bij de aanleg van deze spraakmakende dijk.

Nu, een goede tweeduizend jaar later, hebben we kunnen vaststellen dat deze dam de zeestromingen langs de kust ten noorden en ten zuiden van Tyre duidelijk heeft beïnvloed en de constante aanvoer van zand heeft ertoe bijgedragen dat deze landengte definitief werd. In feite werd de kustlijn van Libanon hierdoor voor altijd gewijzigd.

De bouwers uit de oudheid blijven me steeds opnieuw verbazen en Alexander zelf natuurlijk niet minder!

Tyre, zonder Alexander de Grote?

2012-02-28T05:52:00.000+01:00

Je moet maar durven! Ik krijg hier een artikeltje onder ogen uit Press TV waaruit blijkt dat men vlakbij Tyre, in het huidige Libanon, vijf Byzantijnse graven heeft blootgelegd, een nieuwe attractie om toeristen te lokken. Deze marmeren graven van diverse grootte blijken uit de 14^de eeuw te dateren, dus echt wel heel laat Byzantijns, als je het mij vraagt. Maar goed, dat is maar een detail.

Belangrijk vind ik dan om te lezen dat deze graven langs de weg lagen die het antieke eiland Tyre met het vasteland verbond. Dit is de weg die Alexander de Grote nog heeft aangelegd in 332 v.C. Nou ja, eigenlijk een dam naar het toenmalige eiland toe omdat de inwoners van Tyre hun stadspoorten voor Alexander niet wilden openen en ze vrolijk verder konden leven omdat de Perzische vloot toch wel voor hun bevoorrading en verdediging zorgde. Maar Alexander kon zo een belangrijke stad die in de gunst stond van de Perzische vijand niet ongemoeid voorbijgaan, en aangezien hij zelf maar over een beperkt aantal schepen beschikte, loste hij dit probleem op door doodleuk een dam aan te leggen. Zodoende ontstond er een landverbinding met het eiland, iets wat tegenwoordig nog duidelijk op de landkaarten te zien is, uiteraard met meer aangeslibd materiaal. Deze stunt heeft wel 7 maanden intensief werk gevraagd en heel wat levens gekost. De stedelingen gaven zich niet zomaar gewonnen en vielen Alexanders hardwerkende manschappen constant aan. Het ergste voorbeeld vind ik dat ze gloeiend zand over de Macedoniërs uitstortten, wat dan tussen en onder hun harnas terecht kwam … nou ja, ik hoef geen tekening te maken.

Vreemd genoeg maakt dit krantenartikel daar helemaal geen gewag van. Alexander wordt niet eens vermeld, alleen de Feniciërs, de Romeinen en de Byzantijnen. Ja, hallooo? Wel zeggen ze dat de Byzantijnse graven vlakbij een oude Griekse Palaestra lagen – dus toch wel Grieken ergens? Frustrerend en misleidend vind ik dan wel de vermelding van deze oude Byzantijnse weg terwijl dit echt wel de weg is die Alexander heeft aangelegd! Nee maar, dat is wel lef hebben hoor!

Stratonikeia, Turkije

2012-02-25T10:53:00.000+01:00

Ook weer zo een naam op de kaart, tenminste tot dat er een opzienbarende vondst gedaan wordt. Ik blijf me er over verbazen hoeveel er daar in Turkije onder de grond zit!

Onze basiskennis beperkt zich gewoonlijk tot de Ionische steden als Efeze, Priëne, Milete en misschien zelfs Didyma, met soms een uitschieter naar Halicarnassos, het huidige Bodrum. Maar van Karië hebben maar weinigen gehoord en weten het dan nog niet op de kaart aan te wijzen. Toch is dit een zeer rijke beschaving geweest. We hoeven alleen maar aan het Mausoleum van Halicarnassos te denken om te beseffen dat dit niet zomaar een alleenstaand gebouw was maar dat daar een hele beschaving en cultuur achter verborgen gaat.

[Foto: AA, uit Today's Zaman]

Onlangs werd er in de buurt van Milas een prachtige tombe blootgelegd (zie Opzienbare vondst bij Milas) en nu heeft men in Stratonikeia, ongeveer halfweg tussen Milas en Muğla, een prachtige buste van een koning ontdekt. Blijkbaar is men in Stratonikeia serieus aan het graven gegaan en hebben archeologen bij een van de stadspoorten een antieke straat blootgelegd geflankeerd met zuilen daterende uit de Hellenistische periode. Hier is ook deze buste aan het licht gekomen, anderhalve meter hoog en bijna twee meter breed met een stierenhoofd en de afbeelding van een godin – tekens van weelde en macht.

Er is blijkbaar hard gewerkt met een team van over de honderd academici, arbeiders en studenten die tijdens de 17 maanden lange opgravingen niet minder dan 460 Romeinse en Byzantijnse voorwerpen gevonden hebben, die naar het Museum van Muğla zijn overgebracht.

De archeologen hebben zich op de stadswallen geconcentreerd die 2.400 jaar geleden door niemand minder dan Koning Mausolos gerestaureerd werden. Ze gaan ervan uit dat deze muur 3,6 kilometer lang was, ofschoon ze er slechts 400 meter van hebben blootgelegd. Eerder werd hier al een racewagen gevonden en een 1.500 jaar oud mozaïek. Er is goede hoop dat de vondsten binnenkort ook voor het publiek toegankelijk worden, dat zou een feest zijn!

Kunst met een Grote K in het antieke Macedonië

2012-02-21T10:38:00.000+01:00

In het kader van de tentoonstelling "Alexander le Macédonien" in het Louvre, is dit kleine filmpje op YouTube verschenen. Het commentaar is in het Frans en op zijn Frans, niet veelzeggend dus, maar de beelden zijn absoluut schitterend zeker als je weet dat je deze details zelf niet mag filmen of fotograferen in het graf van Philippus II in Vergina. Geef je ogen dus maar goed de kost!

Een juweeltje toch?

Het Philippeon in Olympia

2012-02-17T09:41:00.000+01:00

Na de slag van Cheronea in 338 v.C., gaf Koning Philippus II van Macedonië opdracht tot de bouw van het Philippeion in Olympia. Dit werd een grote ronde tholos met 18 ranke Ionische zuilen aan de buitenkant en een binnenrij van 9 halve Korinthische zuilen. Ter versiering stonden hier vijf beelden: dat van Philippus zelf, van zijn ouders (Eurydice en Amyntas), van zijn zoon Alexander en dat van Olympias. De architect, een zekere Leochares van Athene, had ook aan het Mausoleum van Halicarnassus meegewerkt. Philippus doet niet minder! Deze tempel stond binnen de heilige temenos, waar uit af te leiden valt dat het een dankoffer aan Zeus moet zijn geweest voor Philippus’ recente overwinning in Cheronea – het ultieme doel om zijn macht en die van zijn erfgenamen over alle Griekse steden te bekrachtigen.

Wat mij dan weer opvalt is de ronde vorm van deze tempel, vandaar de naam tholos natuurlijk. Je komt die maar weinig tegen en ik vraag me of in hoeverre Philippus’ idee niet terug te voeren is op de Tholos van Delphi, gewijd aan de godin Athena, die hij zeker gezien moet hebben want die werd tussen 380 en 360 v.C. gebouwd. Van wat ik begrepen heb hield Koning Philippus wel van pracht en praal, en hij kon het geld daarvoor met kwistige hand uitgeven. Met de bouw van een Tholos middenin het heiligdom van Olympia kon hij natuurlijk alleen maar opvallen!

[Met dank aan Jim voor de foto]

Dit Philippeon moet anders wel het een en ander geweest zijn! Er doen geruchten de ronde dat de beelden van ivoor waren bekleed met goudblad, maar gedetailleerde onderzoeken hebben uitgewezen dat het geen ivoor geweest kan zijn, dus waren ze waarschijnlijk van steen dat zwaar verguld was. Tot zoverre Ian Worthington. Er rijzen wel vragen waarom Olympias hierbij uitgebeeld staat (vrouwen pasten niet in het Griekse concept), maar per slot van rekening is zij de echtgenote van Philippus en de moeder van Alexander, de toekomstige troonopvolger. Bovendien zegt Ian Worthington (zie: Philip II of Macedonia) dat men in het graf van Vergina dat aan Philippus wordt toegeschreven ook vijf ivoren hoofden heeft gevonden, dat van Philippus, van Alexander, van Olympias en van twee onbekende figuren, een man en een vrouw, die dus best Eurydice en Amyntas kunnen zijn.

Dit gebouw was nog niet af toen Philippus vermoord werd en sommige sceptici willen beweren dat toen Alexander het Philippeon afmaakte, hij het initiatief genomen zou hebben om zijn moeder Olympias erbij te zetten. Maar archeologische onderzoeken hebben duidelijk uitgewezen dat de vijf voetstukken uit dezelfde tijd dateren en tegelijkertijd gemaakt zijn. Olympia’s beeld stond dus wel degelijk in Philippus’ oorspronkelijk bouwplan! Er kan uiteraard een vraagteken gezet worden bij Olympias' aanwezigheid, want dit was wel de tijd dat Philippus zijn huwelijk met Eurydice, zijn zevende echtgenote, aan het plannen was. En waarom zou hij Olympias voortrekken op zijn andere vrouwen, ware het alleen dat zij erkend wordt als zijnde de moeder van de troonopvolger, Alexander? We moeten dat toch wel proberen te zien met de ogen van die tijd, waar waardering voor een vrouwspersoon praktisch niet bestond. Philippus lijkt me nou ook niet speciaal veel met Olympias opgehad te hebben, zeker niet in die tijd van zijn carrière en zeker niet voldoende om het gezicht te verliezen tegenover de rest van Griekenland door Olympias naar voren te schuiven. Ik veronderstel dat dit feit simpel terug te brengen is op Halicarnassus aangezien de architect Leochares meegewerkt heeft aan het beroemde Mausoleum daar, waar ook het koningsechtpaar een prominente plaats inneemt. … Logisch toch, of niet?

Wat mij dan opvalt in dit verband is dat Alexander hier in de Tholos van Olympia, in de stad waar de Tempel van Zeus stond, een van de Zeven Wereldwonderen, zonder slag of stoot als Philippus’ erfgenaam beschouwd werd, en dit terwijl er zelfs vandaag de dag nog zoveel speculaties en theorieën de ronde doen dat het helemaal niet vanzelfsprekend was dat Alexander zijn vader zou opvolgen toen hij vermoord werd. Dit Philippeon is nochtans wel opgericht terwijl Philippus nog springlevend was, dus moet hij heel bewust voor Alexander gekozen hebben als troonopvolger. Hebben sommige wijsneuzen dit feit dan maar even over het hoofd gezien, of gewoon genegeerd? Ik verbaas me er toch steeds weer over hoe kortzichtig critici en schrijvers kunnen zijn als het gaat om hun eigen visie of theorie aan de man te brengen! Niets is bewezen. Het is en blijft speculeren hoor!

Tot zoverre Philippus II en Alexander III van Macedonië …………

De Zijderoute, een overzicht van deze handelsroute

2012-02-10T13:31:00.000+01:00

Wie zich zonder al teveel moeite een beeld wil vormen van wat deze eeuwenhandelsroute met het Oosten inhield, kan ik dit artikel uit het Journal of the American Oriental Society warm aanbevelen. De titel luidt: “Some Aspects of the Overland Oriental Trade at the Christian Era” en het is geschreven door Wilfred H. Schoff, Secretaris van het Commercial Museum, Philadelphia, Pennsylvania.

In een handvol paragrafen weet hij een levendig beeld te scheppen van deze routes en de manier waarop er toen handel gedreven werd. Kort en bondig, echt de moeite van het lezen waard – al is dat dan in het Engels.

Vertaling van Historische Bronnen (Alexander de Grote) door W. Heckel en J.C. Yardley

2012-02-06T20:02:00.000+01:00

Historical Sources in Translation, Alexander the Great by W. Heckel and J.C. Yardley is een waardevol naslagwerk, niet zozeer voor wie op zoek is naar een historische levensbeschrijving van Alexander de Grote, maar wel voor diegene die dat ene moment in de tijd wil opzoeken. Heckel en Yardley hebben de vele bronnen uit de oudheid uitgepluisd en de verschillende teksten in opeenvolgende episodes bij elkaar gebracht. Wat een monnikenwerk! Maar dit is een heerlijk referentieboek als je nu op zoek bent naar dat ene bepaalde feit of die ene specifieke datum uit Alexanders bewogen leven.

We weten natuurlijk dat zijn secretaris Eumenes van Cardia het koninklijk dagboek bijhield, dat slechts gedeeltelijk bewaard gebleven is. Maar dat zou een vrij saai relaas zijn van het dagelijks gebeuren zonder veel militaire of politieke informatie. Hiervoor moeten we bij Callisthenes van Olynthus gaan kijken, maar dan kun je je weer afvragen in hoeverre dit propaganda is om de Hellenistische zaak te bepleiten of om de Grieken aan het thuisfront zoet te houden.

Meer realistisch zijn waarschijnlijk de verslagen van Nearchus, een generaal in Alexanders leger die het bevel voerde over de vloot tijdens diens verschrikkelijke tocht van de Indus naar Babylon, en van Ptolemeus, ook een van Alexanders generaals die later koning van Egypte werd en op latere leeftijd zijn memoires schreef. Maar we mogen ook Onesicritus van Astypalaea niet vergeten die met Nearchus meereisde en zijn eigen versie van de tocht heeft nagelaten. Al deze schrijvers leefden ten tijde van Alexander.

Beter bekend is Cleitarchus, die teruggreep op de teksten van zowel Onesicritus als van Nearchus, maar uiteindelijk blijkt het meest bruikbare materiaal te komen van Ptolemeus en Aristobolus, die beiden tegen het einde van hun lange leven hun verhaal te boek stelden. Je zou je natuurlijk kunnen afvragen hoeveel ze zich dan nog kunnen herinneren van de feiten, of denken zich te kunnen herinneren …

In elk geval zijn er vijf historici voorhanden die in de oudheid over Alexander geschreven hebben en die worden door Heckel en Yardley rijkelijk gequoteerd in dit boek. Het gaat om Diodorus Siculus, Curtius Rufus, Plutarchus (later Lucius Mestrius Plutarchus), Arrianus van Nicomedia en Justinus (Marcus Junianius Justinus) die een min of meer verkorte versie van het grotendeels verloren werk van Pompeius Trogus heeft geschreven.

Deze uittreksels hebben beide Professoren aangevuld met informatie uit vele andere antieke bronnen. Ik zal hier niet over uitweiden, maar de lijst op zich is indrukwekkend genoeg: Aelianus, Aristoteles, Athenaeus van Naucratis, Cassius Clio, Cicero, Frontinus, Livius, Lucianus, Pausanias, Plinius de Oudere, Polyaenus, Polybius van Megalopolis, Stephanus van Byzantium, Strabo, Suetonius, en Valerius Maximus – t.t.z. aardrijkskundigen, tactici, redenaars en retorici. Bovendien hebben Heckel and Yardley er ook geschriften bij gehaald zoals de Alexander Roman, de Epitomes van Metz en Heidelberg, en het Itinerarium Alexandri (Tocht van Alexander) van een onbekende auteur uit ongeveer 340 n.C.

Het spreekt vanzelf dat Heckel en Yardley hun huiswerk grondig gedaan hebben! Dit boek is een echte aanrader voor wie zich verder wil verdiepen in het karakter en de prestaties van Alexander de Grote. Het is een uiterst handig maar ook zeer prettig boek om mee te werken, al is het dan niet in het Nederlands beschikbaar!

Van Tripoli terug naar Brussel - Libië 29

2012-02-02T08:48:00.000+01:00

Om vijf uur staan we met ons drieën aan de receptie in afwachting van ons ontbijt en een paar minuten later komt de ober keurig netjes met zijn roltafeltje aanzetten met ons ontbijt. We mogen in de luie fauteuils plaatsnemen en hij bedient ons nog ook. De koffiekoeken zijn vers alsof ze pas uit de oven komen, mijn thee is lekker heet en met de yoghurt zijn ze ook niet karig. Aan te bevelen hoor!

De luchthaven van Tripoli is even chaotisch als bij de vorige gelegenheden. Gelukkig blijft onze reisleider toch bij ons tot we ingecheckt zijn, al schijnt dat niet van harte te gaan. Alle controlepoortjes door en dan is het wachten op onze vlucht die vertraging heeft. Ook nu ben ik toch weer blij dat ik hier niet alleen zit, want wat er (ook in het Engels) omgeroepen wordt is niet te verstaan in het weergalmende geroezemoes in deze hall en wat er op het digitale bord aangeduid staat klopt dan weer niet met wat ze omroepen.

Tussendoor kan ik alleen maar wat rondkijken in deze ruimte die steeds drukker wordt met vooral mannen, oudere en van middelbare leeftijd. Praktisch geen jongeren, maar een enkele oudere vrouw, vreemd. Ze zijn wel van allerlei pluimage, variërend van blank tot pikzwart. De deur naar de herentoiletten staat gastvrij open vanwege de toeloop. Een gegeven moment staan ze zelfs in de rij aan te schuiven. Binnen zijn ze druk doende aan de wastafels. Gezicht en armen worden onder de stromende kraan gewassen en dan gaan zelfs de voeten in de wastafel! Eindelijk dringt het tot me door dat ze allemaal hun rituele wassing aan het doen zijn voor het gebed tot Allah! Nou, de schoonmaakploeg mag straks aanrukken met een arsenaal dweilen!

Met bijna twee uur vertraging gaan we toch eindelijk de lucht in. Het vliegtuig is niet eens halfvol en we kunnen ons eigen stekkie uitzoeken. Ik heb dus prinsheerlijk drie zetels tot mijn beschikking. Ik probeer om even een dutje te doen, maar dat lukt niet ondanks dat het een zeer rustige vlucht is. De maaltijd die geserveerd wordt smaakt ook lekker en we krijgen voldoende te drinken. Het is nu helderder weer dan op de heenreis en ik zie de besneeuwde bergtoppen onder me door trekken. Een opwindend beeld altijd! We landen veilig in een koud en regenachtig Brussel, je moet wel weten dat je weer thuis bent hé?

[Dit is mijn reis van mei 2010, dus vóór het uitbreken van de Arabische Revolutie. Door persoonlijke omstandigheden heb ik mijn verhaal niet eerder op mijn weblog kunnen zetten. Voor wie dit land nu zou willen bezoeken zullen de zaken wel heel anders liggen.]

Klik hier om het hele reisverhaal over Libië te lezen

Afscheid van Tripoli - Libië 28

2012-01-29T16:29:00.000+01:00

Het is allemaal een beetje een anticlimax. Ik voel me als opgedreven vee dat nu plots in een niemandsland verdwaald is. Het is een beetje loos rondlopen en dus gaan we maar terug naar ons busje en vreemde begeleider. Die heeft ook niet veel te vertellen ofschoon er op zijn Frans niets aan te merken valt. Hij heeft ook maar weinig idee om de resterende uren in te vullen, behalve misschien de catacomben van Janzour? Maar ja, het is zaterdag, een heilige rustdag in dit land en heel waarschijnlijk is ook die bezienswaardigheid niet open voor het publiek. Nou mooi niet. De bewaker vertikt het gewoon om het hek zelfs maar open te doen. Daar hebben we dan een dik half uur voor rondgereden in het dorp waar ze ons intussen wel kunnen uitschilderen. Ook hier valt het me weer op hoe onaf alles is ondanks de duidelijke poging om een recht stratenplan te ontwerpen. Sommige straten met verdorde palmen zijn geasfalteerd (kijk uit voor de gaten en kuilen!), maar de zijstraten dan weer niet en zijn gewoon verhard en het wemelt er van hoge gemene drempels die echt niet goed zijn voor je schokbrekers en nog minder voor de passagiers. Er staan huizen langs de kale stoepen met daar tussen groten verwaarloosde stukken land waar het vuilnis de schrale struiken en kale palmen (ont)siert. Er is ook geen stadscentrum of wat er op zou kunnen lijken, geen centrale moskee zelfs. Ik kan er geen hoogte van krijgen – doe er ook geen inspanning voor.

Dan maar terug naar het hotel. Hier hoef je dus ook niet even gezellig aan de bar te gaan zitten met een glaasje ranja, dus gaan we maar vast onze koffer pakken want morgen is het vroeg dag. Ik zet eindelijk de TV eens aan, kijken welke kanalen ze hier uitzenden en of er nog iets bijzonders te melden is. Flauw allemaal. Ik loop even de gang op mijn verdieping in die aan één kant uitzicht biedt over de medina van Tripoli. Het is daar een drukte van jewelste met auto’s die obstinaat door de mensenmassa heen willen ploegen. Ik haal mijn camera erbij om dit vast te leggen, maar dan slaat mijn kamerdeur dicht. Stom natuurlijk! Ik dus naar de receptie beneden om mijn verhaal te doen. Ik wordt hier heel vriendelijk ontvangen, ook door de tweede receptionist die het gesprek gade slaat en ik krijg prompt een nieuwe kaart (sleutel) voor mijn kamer. Het is me al eerder opgevallen dat het personeel in dit hotel bijzonder vriendelijk is, enfin de Libiër over het algemeen al maar hier blijkbaar toch nog met een extraatje. Vanmorgen bij het ontbijt ook al. Er loopt hier namelijk iemand met een kan koffie en thee rond, die bij elke wenk je kopje komt vullen. Bij mij schieten ze natuurlijk altijd roos en kunnen wel naast me blijven staan met de theekan. Dus vraagt die man met een grote glimlach of ik misschien liever een pot thee zou willen hebben. Nou ja, graag als dat kan! En ja hoor, een paar minuten later komt hij aanzetten met een vol theeblad met alles erop en eraan - een Engelsman zou hier niets op aan te merken hebben. Ik ook niet trouwens!

Terug op mijn kamer, probeer ik een dutje te doen, een voorsprong op morgen, maar als ik bijna wegzak komt het meisje van de avonddienst aankloppen om mijn bed open te leggen. Mooie service … Dan is het bijna tijd voor ons avondeten, afspraak om half acht beneden in de lobby en mijn twee resterende medereizigers zijn ook al present, maar onze chauffeur laat op zich wachten. Nou, dat waren we van Mohamed anders gewend hoor! De uitleg voor deze vertraging is onduidelijk, maar we doen het er maar mee. We rijden met een heel brede omweg, waarom weet ik, naar het restaurant vlak naast de Boog van Marcus Aurelius. Jeetje, wat leuk! Lekker buiten zitten, heerlijk rustig en dan in zo een decor! De gids verdwijnt met de mededeling dat hij ons over een half uur komt halen. Wablief? Krijgen we maar een half uur om te eten? Nou ja, vergoelijkt hij, als het wat later wordt wacht hij wel. Aardig toch?

Eigenlijk hoort hier toch wel een feestelijk wijntje bij of een aperitiefje, maar we krijgen een roze sapje van het huis. Ik weet niet waar het naar smaakt, een soort veredelde Tang lijkt me. Ik weet allang niet meer wat we op onze borden kregen want ze worden al bijna weggehaald eer we klaar zijn. Dit is echt niet leuk, ondanks dat het decor toch echt feeëriek is. De zon is intussen net onder en van op de minaretten die scherp afsteken tegen de nog lichte lucht wordt Allah geprezen en onze maaltijd gezegend. Dan gaan de schijnwerpers aan op de Boog van Marcus Aurelius en op het grote driehoekige fries van de Tempel van de Genius van de Colonia Oea in het gangpad tegenover onze tafel. In feite een idyllisch plekje om even te zitten nagenieten van onze bewogen reis en het wederzijds aangenaam gezelschap, maar het wordt ons niet gegund – ook de pousse-café niet natuurlijk.

Terug in het hotel is het kwestie om ervoor te zorgen dat we morgenochtend toch aan een ontbijt geraken want het buffet gaat pas om zes uur open en wij worden om zes uur al opgehaald om naar het vliegveld te gaan. Nou om vijf uur zal hier aan de receptie alles voor ons klaar staan. Wat willen we hebben? Koffiekoeken? Sinaasappelsap? Thee/koffie? Yoghurt? Het kan allemaal. Nou, zal mij benieuwen.

[Dit is mijn reis van mei 2010, dus vóór het uitbreken van de Arabische Revolutie. Door persoonlijke omstandigheden heb ik mijn verhaal niet eerder op mijn weblog kunnen zetten. Voor wie dit land nu zou willen bezoeken zullen de zaken wel heel anders liggen.]

Klik hier om het hele reisverhaal over Libië te lezenKlik hier om alle foto's van Tripoli te bekijken

Sabratha Museum - Libië 27

2012-01-25T19:16:00.000+01:00

En dan gaan we nog even gauw het museum in. In de rotonde buiten staan verschillende beelden zonder uitleg en ik vermoed gewoon dat ze of uit het theater of uit een van de baden afkomstig zijn. De dames dragen bijzonder elegante drappages en naar ik lees moet een van hen Flavia Domitilla, de vrouw van Vespasianus voorstellen die in Sabratha geboren is. Verder is er ook een onbekende keizer aanwezig.

Eenmaal binnen ben ik me meteen in de ban van het schitterende mozaïek met de Triomf van Bacchus die in het bovenste medaillon wordt afgebeeld, staande op een wagen die getrokken wordt door een stel panters. Het centrale medaillon toont een vrij agressieve leeuwenkop met uitmuntend detailwerk en onderaan een even verzorgde panterkop. Echt iets om je aan te vergapen! Leuk is dan het kleine drempelmozaïek uit een van de baden waarop duidelijk de stringili te herkennen is, t.t.z. het gebogen ijzer waarmee men de olie van zijn lichaam schraapte, aangevuld door de wijze spreuk “Salvom lavisse” (het is gezond om je te wassen) boven een paar sandalen en sponzen.

En dan al die fresco’s! Het zijn maar kleine stukken, details van figuurtjes in volle actie, maar schitterend uitgevoerd. Als ik aan onze gids vraag waar ze vandaan komen, zegt hij steevast ‘van het huis van Leda’. Ja, voor een deel misschien wel maar toch niet allemaal? Ben ik nu zo argwanend of willen ze mij in de maling nemen? Het antwoord blijf ik verschuldigd, maar mijn twijfels blijven wel bestaan ofschoon wel vaststaat dat deze fresco’s uit de Byzantijnse periode dateren. De bijzondere godin Concordia Africana staat op een ereplaatje in een nis, geflankeerd met twee zuilen waar de oorspronkelijke rode verfsporen nog goed te zien zijn, ook tussen en onder het Korinthische kapiteel.

En dan is er het enorme mozaïek uit de Basilica van Justinianus. Als je al geen idee had van de grootte van deze Basilica, kun je daar bij het zien van deze mozaïeken allang niet meer aan twijfelen. Het is een prachtig stuk werk vol met Byzantijnchristelijke symboliek, zoals de grote wijnrank rond de pronkende pauw (teken van onsterfelijkheid) en de vogel in een kooi (de menselijke ziel die gevangen zit in het lichaam); de feniks stelt dan weer de wederopstanding voor. Dit schitterende mozaïektapijt ligt in een aparte zaal met aan de korte kant een bovengalerij vanwaar je het geheel heel goed kunt overzien. Aan de muren aan weerskanten hangen lange smalle geometrische mozaïeken die oorspronkelijk in de zijschepen lagen. Je komt ogen te kort! In de vitrines rondom ligt een keur aan olielampjes, tussen glazen en bronzen voorwerpen. Helemaal achter in de zaal hangt bijna onopgemerkt een hoefijzervormig bovenblad van een altaar uit de overgangsperiode van heidense offerandes naar de christelijke tijd, iets waar ik in Syrië op gewezen werd. Bijzonder om dat hier nu ook terug te vinden.

Er is geen ruimte of tijd voorzien voor het Punische Museum dat trouwens naar wat ik hoor, meestal gesloten is. Wel hoog tijd om te lunchen. Het wordt weer linzensoep, gevolgd door kip en stoofkarbonade met rijst en als toetjes een paar stukjes watermeloen en muntthee. Daarmee is het ogenblik aangekomen om afscheid te nemen, niet alleen van het Franse echtpaar maar ook van onze trouwe begeleider, Mohamed. We krijgen er een jongere versie, tevens chauffeur voor in de plaats, en hij zal ons straks terug naar Tripoli rijden. Triestig allemaal, bijna de helft van onze groepje zo ineens weg. We blijven wat beduusd achter met onze niet al te mededeelzame plaatselijke gids. Het moet maar zeker?

We lopen terug Sabratha in, langs het theater dat ik nu wel voor gezien hou en de straatjes van de oliehandelaars tot aan de Tempel van Isis vlak aan het strand. De uit het oosten afkomstige cultus van Isis was zeer in trek bij de Romeinen, die deze godin afbeelden met gebogen koeienhorens waartussen de zonneschijf pronkte. De dagjestoeristen hebben bezit genomen van hun erfdeel en het wemelt er van jongeren die er zonder respect op en er over klimmen. De tempel werd gebouwd onder Augustus en onder Vespasianus (69-79 n.C.) nog eens vergroot. De hoofdingang lag aan de oostkant waar een grote door zuilen geflankeerde ruimte uitgaf op zee. Nu zien we alleen wat treden en aan de achterkant van de tempel een paar kleinere ruimtes waar heel waarschijnlijk andere goden aanbeden werden. Van de eigenlijke cella waar het cultusbeeld van Isis gestaan moet hebben zijn ook alleen maar fundamenten over. Vreemd dat de archeologen hier evengoed nog een zestal zuilen terug op hun plaats hebben kunnen zetten, maar verder geen moeite gedaan hebben om iets van de plattegrond te verduidelijken.

Klik hier om het hele reisverhaal over Libië te lezen
Klik hier om alle foto's van Sabratha te bekijken

Sabratha - Libië 26

2012-01-22T12:37:00.001+01:00

En zo belanden we dan op het Forum waar het ook maar een rommeltje is, om het maar zeer oneerbiedig te zeggen. Als onze gids met zijn vinger wijst naar de ene hoop stenen naast de andere en daar namen van tempels op plakt, heb ik echt zoiets van dat zal wel, want behalve het podium van de Tempel van Liber Pater, een oude vruchtbaarheidsgod die geassocieerd wordt met de wijngod Bacchus, en een paar zuilen van de Tempel van Serapis blijft het beeld maar heel vaag. De meeste gebouwen hier in Sabratha zijn opgetrokken in kruimelig gele zandsteen die hier plaatselijk voorradig is. Ter verfraaiing werden deze stenen met stuc bepleisterd en daarna beschilderd. Pas in de gloriedagen van de Romeinen werden er marmeren platen tegenaan gezet.

Aan de zuidwestkant van het Forum is gelukkig de Basilica Apuleius uit de 1^ste eeuw wel duidelijk te herkennen. Hij dankt zijn naam aan het proces dat hier in 158 tegen Lucius Apuleius gevoerd werd. Deze man werd rond 123 in Madaurus (nu in Algerije) geboren. Zijn vader liet hem een rijk erfdeel na dat hij gebruikte om in Athene en Rome te gaan studeren zodat hij het tot advocaat bracht. Tijdens een verblijf in Oea werd hij echter ziek. In het huis van een vriend werd hij blijkbaar zeer liefdevol verpleegd door diens moeder Pudentilla, een welgestelde weduwe. Eenmaal genezen trouwde Apuleius met de weduwe, wat door de vriend en zijn vrouw natuurlijk niet in dank afgenomen werd want nu liepen zij de erfenis mis. Zij konden niets beter bedenken dan Apuleius ervan te beschuldigen dat hij Pudentilla behekst had. Het proces duurde drie dagen waarbij Apuleius zich met een briljante rede en veel humor zo goed wist te verdedigen dat hij vrijgesproken werd. Ons woord “Apologie” hebben we aan hem te danken trouwens. Leuk verhaal, hé?

Aan de overkant is de Curia uit de 4^de eeuw te vinden, de vergaderzaal van de staatsraad die gevormd werd door de inwoners van Sabratha met het grootste vermogen. Geld was ook toen al macht, maar men moet niet vergeten dat het de rijken waren die toen zorgden voor het onderhoud van de straten, waterleiding, badhuizen en andere publieke bouwwerken in de stad.

Tussen deze Curia en de zee ligt dan de bekende Basilica van Justinianus, een Byzantijnse kerk uit de 6^de eeuw, die door de archeologen in de jaren 1920 helemaal ontmanteld is, gewoon omdat men de waarde ervan had onderschat. Gelukkig zijn de schitterende mozaïekvloeren wel bewaard gebleven en die krijgen we straks in het museum te zien. En zo lopen we de straat van de olijfhandelaars in waar nog verschillende oliepersen en spoelbassins te zien zijn. Deze bassins waren bekleed met een waterdichte stuclaag, zodat er geen druppel olie verloren kon gaan. Vlakbij zee vinden we, hoe kan het ook anders, de Thermen van Oceanus of Neptunus. Hier ligt ook weer een keur aan mozaïeken, de mooiste met een zeshoekige afbeelding van Oceanus zelf is gelukkig veilig in het museum ondergebracht want iedereen kan hier zomaar vrij overheen lopen en ik hou echt mijn hart vast. Er vlak naast, zijn zoals het hoort, de latrines te vinden ofschoon ze een beetje bekneld zitten in een gekke trapezevormige ruimte - alsof ze die nog net over hadden.

Ineens wordt er vaart in onze toer gezet want de twee Fransen van onze groep moeten uiterlijk om 14 uur vertrekken voor hun tocht door de woestijn, richting Gadamès – wij als achterblijvers mogen straks nog wel even terugkomen. Een rare situatie. Wel stoppen we nog even bij het theater. Allicht want dat is toch wel het hoogtepunt van Sabratha, het grootste theater van Romeins Afrika bovendien!

Het is uiteraard een puur Romeinse constructie uit de 3^de eeuw, ook opgetrokken met stenen uit de plaatselijke groeve en versierd met zuilen in wit, zwart en cipolline marmer, al dan niet gegroefd. De kapitelen zijn ook heel gevarieerd, soms verrijkt met maskers of gezichten. We gaan binnen langs de artiesteningang, een primeur voor mij (ik wist zelfs niet dat zoiets al in de oudheid bestond!), ruime kamers waarvan de wanden en vloeren met veelkleurig marmer bekleed waren en waar nu nog sporen van te zien zijn. Door een grote ronde boog konden de artiesten meteen het 40 meter brede podium op, dat nu van hout is en vanwaar je meteen de traag oplopende treden van het theater inkijkt. Uniek hier is wel dat bijna de hele achterwand, drie verdiepingen hoog, nog overeind staat - nou ja, weer opgebouwd is door de Italianen. Naar men zegt, heeft men 96 van de oorspronkelijke zuilen weer op hun plaats kunnen zetten, de rest is volgens mij niet al te fijntjes opgelapt en ik heb er zo mijn twijfels over of dit allemaal wel klopt. Maar ja, wie ben ik hé? Langs de rand ter hoogte van de eerste verdieping heeft een inscriptie gestaan waar grappig genoeg nu alleen het (stukje) woord “lacuna” op te lezen valt, wat leegte betekent. Er wordt geopperd dat hier “lacunaria” gestaan zou hebben, verwijzend naar het houten afdak dat boven het podium werd geplaatst om de akoestiek te verbeteren. Onder aan de rand van het podium zijn verschillende marmeren reliëfs teruggeplaatst, met voor mij als meest opvallende die met theatermaskers voor een komedie en voor een tragedie, twee filosofen die in gesprek zijn en een danseres met wervelende tunica. Aan de rand van de orchestra is ook hier een muurtje gezet (met een speelse dolfijn aan het uiteinde), erop wijzend dat het theater ook voor gevechten met wilde dieren gebruikt werd.

Toen de restauratiewerkzaamheden in 1937 voltooid waren, werd het theater met veel pump and circumstance ingehuldigd door Mussolini in hoogst eigen persoon met een opvoering van Antigone van Sophocles. Volgens onze gids werd de plaatselijke bevolking gedwongen om de voorstelling bij te wonen en toe te juichen, waar ze helemaal niet blij mee waren en waar hijzelf nu nog verbolgen over blijkt te zijn. Ik dwaal na afloop nog even door de verschillende toegangspoorten, al dan niet origineel, en probeer te sfeer van weleer even op te snuiven. Van op de bovenste rij word ik wel beloond met een panoramisch uitzicht over de antieke stad en de huidige haven.

Klik hier om het hele reisverhaal over Libië te lezen
Klik hier om alle foto's van Sabratha te bekijken

Naar Sabratha - Libië 25

2012-01-19T10:16:00.000+01:00

Vandaag is dan, na Oea (Tripoli) en Leptis Magna, de laatste stad van de Tripolitana, Sabratha, aan de beurt.

Zelfs bij de schrijvers uit de oudheid bestaat er maar weinig informatie over deze stad waar ik, eerlijk gezegd, tot voor mijn vertrek ook nog niet van gehoord had. Van oorsprong blijkt dit dus een Punische handelspost geweest te zijn met een natuurlijke ondiepe haven waar de schepen uit de oudheid makkelijk konden binnenlopen. Rond de 2^de eeuw v.C. groeide Sabratha uit en kende de stad een zekere rijkdom, getuige het zg. Punische Mausoleum dat we straks gaan zien. Een eeuw later schijnt Sabratha Grieks te zijn, gezien het rastervormige stratenplan en de bouw van een Tempel gewijd aan Serapis, een Alexandrijnse god.

De noordkust van Afrika zo blijkt dus uit mijn recente toer, is een uiterst gevoelig aardbevingsgebied en ook Sabratha is deze ellende niet gespaard gebleven. Maar daar staat dan wel tegenover dat het meteen een gelegenheid was om een geheel nieuwe stad te ontwerpen, iets wat de Romeinen maar al te graag deden na de aardbevingen die ergens tussen 65 en 70 van onze jaartelling de stad teisterden. Marcus Aurelius en zijn zoon Commodus voerden grootse werken uit in het centrum van Sabratha, waarbij men zonder pardon meteen bovenop de oorspronkelijke Punische stad begon. Tegen het einde van de 2^de eeuw telde de stad een groot aantal publieke gebouwen die rijk versierd waren met beelden en veelkleurig marmer, inclusief een spectaculair theater waar 5.000 man in kon. Er ontstonden zelfs nieuwe wijken en het is op zijn minst opvallend om te zien hoeveel privé huizen hier terug gevonden zijn, terwijl men die in Leptis Magna bij voorbeeld bijna niet aangetroffen heeft (of nog niet gevonden heeft?).

Onder Commodus of misschien wel Septimus Severus werd er met typisch Romeinse degelijkheid een nieuwe haven aangelegd. De stad had zijn rijkdom bijna zeker te danken aan de handel, vooral de export van olie en graan maar ook van luxeproducten uit het Afrikaanse binnenland zoals ivoor. Het embleem van Sabratha is overigens de olifant, ongetwijfeld het symbool voor de handel in ivoor. Leuk is het om te horen dat de handelaars van Sabratha zelfs kantoren bezaten op het Forum van Ostia, de haven van Rome, daar kan toch niet iedereen op pochen hé?

Zoals eerder gezegd, werd de Tripolitana tussen 306 en 310 geteisterd door een aantal zware aardbevingen, en de verwoestende beving van 365 is Sabratha nooit meer te boven gekomen. Sommige zwaar gehavende tempels werden wel een beetje opgelapt, maar met de opkomst van het christendom was het water naar de zee dragen. In de 4^de en 5^de eeuw zijn er een aantal prachtige Basilica’s ontstaan aan de oostkant van de stad, maar met het einde van de Byzantijnse overheersing in Noord Afrika was ook het lot van Sabratha bezegeld. Behalve een paar schaarse muntstukken uit de islamitische tijd is hier niets meer gevonden en de stad verdween in de vergetelheid. Men moest wachten op de Italianen die in de jaren 1930 een tweede Romeinse Rijk wilden opbouwen en overal langs de kust met opgravingen begonnen – ook hier uiteraard.

Wij vertrekken dus tegen kwart voor negen richting Sabratha, een klein uurtje ten westen van Tripoli , waar een plaatselijke gids ons staat op te wachten. Het is een aardige man, maar hij heeft buiten de namen van tempels en gebouwen niet veel te vertellen. Nou ja, hoeft niet meteen voor mij, ik heb gelukkig mijn eigen plattegrond van de stad en kan zodoende goed volgen waar we lopen.

De blikvanger bij het binnenkomen is meteen het imposante theater, maar dat laten wij eventjes links liggen (nou ja, rechts van ons) en stevenen meteen af op het stadscentrum, een rommelige verzameling van allerhande muurtjes met als opvallend pronkstuk het Punisch Mausoleum. Ik heb nooit iets Punisch gezien, maar dit is wel de meest bizarre constructie die ik al tegengekomen ben. In hoeverre ik hier op kan vertrouwen is eigenlijk niet duidelijk want het is een creatie van de Italianen die hiervoor een deel van de Byzantijnse stadsmuur en latere behuizingen hebben moeten afbreken om de oorspronkelijke stukken te recupereren. Wel lees ik in mijn reisgids dat het Mausoleum heel veel lijkt op het Libiesch-Numidisch Mausoleum van Duga in het huidige Tunesië, ofschoon dat een vierkante constructie is. Wat ik hier zie is een 23 meter hoog monument met een vrij spits torentje waar het tjoepie van afgeknipt is, net als bij de kerktorens in Kroatië het geval is, dat bovenop een soort driehoekige basis rust. Tijdens de aardbevingen in de 4^de eeuw is dit Mausoleum in elkaar gestort en de Byzantijnen hebben het voor de hand liggend bouwmateriaal maar al te grif verwerkt in de stadswal en –torens en bij de wederopbouw van sommige huizen. Hoe de Italiaanse archeologen die brokstukken teruggevonden hebben en uiteindelijk weer in een coherent monument hebben kunnen plaatsen, blijft mij een raadsel. Dit mag dan wel Punisch zijn, maar het lijkt eerder een samenraapsel van Egyptische en Griekse symboliek (in de friezen boven de zuilen) waarin de Egyptische god Bes de leeuwen temt, terwijl Heracles de Nemeïsche leeuwen op zeer Griekse wijze te lijf gaat. Beide goden kunnen de overledene helpen om de dood te overwinnen om zondoende een eeuwig leven te garanderen. Op de consoles moeten drie meter hoge Griekse kouroi (jeugdige helden) gestaan hebben en het geheel was ooit bedekt met een laag rood en blauw stucwerk. Het zal dus een kleurrijke blikvanger geweest zijn die daar bovenop de graftombe stond in het centrum van de oude stad.

Meer naar zee op aan ligt een naamloze tempel uit de tweede eeuw, misschien met opzet niet aan een specifieke god gewijd om hiermee alle zeelieden uit het Middellandse Zeegebied de kans te geven om hier hun eigen goden te kunnen aanbidden. Ook hier is het meeste bouwmateriaal elders hergebruikt.

Bij het pleintje belanden we meteen bij de resten van een tempel gewijd aan Antoninus Pius en zijn familie, hoog op een voetstuk. Daar tegenover ligt een Basilica met aan de ingang pilasters waarop ranken van het intussen verdwenen silphium op afgebeeld staan. Toch weer bijzonder om die plant hier tegen te komen.

Klik hier om het hele reisverhaal over Libië te lezen
Klik hier om alle foto's van Sabratha te bekijken

Shoppen in Tripoli - Libië 24

2012-01-15T20:25:00.001+01:00

Het is al over vieren en hoogtijd om terug naar Tripoli te rijden, zodat de liefhebbers nog even de stad in kunnen om te winkelen en wat souvenirs te kopen omdat het morgen zaterdag is en alles dan gesloten is. Ik hoor niet bij die liefhebbers natuurlijk en zou liever wat langer hier in Leptis Magna rondlopen, maar met 4 tegen 1 maak ik geen kans. Ik hou dus maar wijselijk mijn mond. Onderweg in het voorbijflitsende verkeer probeer ik alle indrukken van gebouwen en straten een beetje te ordenen in mijn hoofd. Het is zo ontzettend veel wat ik vandaag gezien heb, zoveel nieuwe dingen ook, en dan die enorme afmetingen … Ik kan dit echt niet zo maar eventjes doorslikken en verwerken. Hoe ik het moet aanpakken, weet ik niet. Ik laat het dus voorlopig voor wat het is, maar ik maak wel een lijstje van alle gebouwen die ik gezien heb – een geheugensteuntje bij mijn foto’s. Het moet maar.

Tripoli begroet me met een paar herkenningspunten, ongelooflijk dat er toch iets is blijven hangen van de korte impressie van mijn eerste dag! De twintig meter hoge klokkentoren uit 1898 in typisch Osmaanse stijl geeft meteen de juiste richting aan naar de soeks. Het is er een drukte van jewelste omdat iedereen zijn inkopen moet doen voor het islamitische weekend. Ik neem nu uitgebreid de tijd om wat meer naar de mensen te kijken, de huisvrouwen die rond de stalletjes met fruit, groenten en vlees druk doende zijn, andere die tussen de kramen met kleding en huishoudelijk gerei hun gading zoeken, mannen van allerlei rassen en pluimages, zwart, Berbers, Noord Afrikaans, elk met zijn eigen kleding en attributen. Het is een bonte mengeling, ontspannen en vrolijk, zonder zenuwachtig gedoe of opdringerig aanprijzen van waren, gewoon gezellig. Hoe is het mogelijk! Als ik dit ooit had kunnen dromen. Van sommige dingen sta ik toch wel te kijken, zoals bij voorbeeld de bakken met dadels en olijven, wel 20 verschillende soorten; of de bonte mengeling van kleding en stoffen, hoe meer kleur hoe mooier, lijkt het wel.

In een van de zijstraatjes hebben we eerder lampen gezien van gekleurd glasmozaïek en daar gaan we nog naartoe. Hier is minder volk op de been en ik kan nu stil staan bij de verschillende doorkijkjes en bijzonder uitgewerkte voordeuren. Tegenover de glaswinkel die ook zilveren juwelen met ingelegde edelstenen in de nooit afgestofte etalage te koop aanbiedt, ligt een brede entree met Art Nouveau motieven. Nieuwsgierig loop ik de poort door met fijn betegelde wanden en beland in een soort bioscoopzaal, ook in Art Nouveau stijl. Blijkt dat dit oorspronkelijk een karavanserai was met maar liefst 130 kamers voor de doortrekkende reizigers. In de jaren 1930 werd deze ruimte omgebouwd tot bioscoop, de eerste van Tripoli , waar ook wel opera’s opgevoerd werden – als eerste was dat Aïda (allicht, denk ik, met de Italianen die hier toen zaten), getuige de afbeelding van haar hoofd midden boven het podium. Heel onverwacht loop ik ook langs twee moskees, die van Shaib Al-Ain met een kunstig uitgewerkte voordeur en waar ik door het ijzeren vensterhek even een blik naar binnen kan werpen, en de Al-Nakah (Moskee van de Kameel) wellicht de oudste van Tripoli die nodig aan restauratie toe is maar wel pronkt met 36 zuilen die duidelijk uit oude en antieke gebouwen gerecupereerd zijn.

We spreken af op een rustig pleintje achter het Archeologisch Museum, hét adres naar het schijnt voor een café frappé. Nou die smaakt inderdaad bijzonder goed. We raken even in gesprek met een jong echtpaar aan het tafeltje naast het onze, terwijl de oma trots met haar kleinkind pronkt. De man blijkt journalist te zijn en toont ons zijn artikel dat in de krant van vandaag is verschenen. Je zou het hem niet nageven als je hem zo ziet. De mensen zijn uitermate vriendelijk en we mogen dan ook niet vertrekken eer ze ons nog een kleinigheid meegegeven hebben, een sleutelhanger met de hand de Fatima om ons te beschermen. Nou ja, baat het niet dan schaadt het niet, nietwaar?

Met dat al is het toch half negen eer we aan ons eetadres belanden. Vandaag staat er natuurlijk weer soep op het menu, maar wel zeer fijne groentesoep, gevolgd door een smakelijke zwaardvis met rijst, en als dessert een appel en een perzik met muntthee om het door te spoelen. Ik logeer in hetzelfde hotel, wel een andere kamer uiteraard, maar even comfortabel en even uitnodigend. Het is intussen bij tienen en ik ben gewoon daas van alle indrukken van vandaag. Het is me het dagje wel geweest hoor!

[Dit is mijn reis van mei 2010, dus vóór het uitbreken van de Arabische Revolutie. Door persoonlijke omstandigheden heb ik mijn verhaal niet eerder op mijn weblog kunnen zetten. Voor wie dit land nu zou willen bezoeken zullen de zaken wel heel anders liggen.]

Klik hier om het hele reisverhaal over Libië te lezen
Klik hier om alle foto's van Tripoli te bekijken

Leptis Magna Museum - Libië 23

2012-01-12T16:23:00.001+01:00

Intussen is het ver voorbij onze lunchtijd en we haasten ons naar een van de gebouwtjes bij de ingang waar we verwacht worden. Het smaakt vandaag bijzonder: groentesoep, een slaatje dat ik weer gewoon oversla, couscous met schapenvlees, en een banaan en bijna verse dadels om af te ronden.

Om vooral voor sluitingstijd nog iets van het museum te kunnen zien, trekken we daar eerst naartoe. Onze gids blijft voor de ingang uitvoerig staan bij een bronzen beeld van Septimus Severus, van Italiaanse makelij uit 1940 en dat ooit op het plein voor het Museum van Tripoli stond. Toen dit museum hier in Leptis Magna in 1994 geopend werd, heeft men besloten dat het beeld hier beter op zijn plaats staat. Moderne namaak, denk ik dan – ik vind het maar niks.

Mijn aandacht gaat daarentegen uit naar een slank hoog Mausoleum iets verderop. Dit blijkt uit de derde eeuw te dateren en werd ongeveer twee kilometer hiervandaan, in Gasr Duirat, opgegraven en door Franse archeologen weer in elkaar gezet. Dit model schijnt uit het oude Arabië te komen, namelijk uit het noordwesten van het Arabische schiereiland. Sinds de 4^de eeuw v.C. reeds werd deze stijl verbreid over Syrië, Klein-Azië en Noord Afrika, en er zijn verschillende soortgelijke graven in Libië gevonden en ook eentje in Duga, Tunesië, maar dit hier moet tot een van de meest verfijnde voorbeelden behoren. Dankzij een inscriptie, weten we dat het gebouwd werd door Caius Marius Pudens Boccius Zurgem (wat een naam!), een Libiër uit het begin van de 3^de eeuw n.C.

En dan hardlopend het museum in! Onze tijd is geteld! Vreselijk zoiets, kom je maar eens in je leven naar deze unieke stad en dan moet je alles op een holletje doen! Het is een beetje stoffig museum waar nodig eens een frisse bezem door gehaald moet worden, ofschoon de voorwerpen hier toch wel chronologisch opgesteld staan.

Beneden in de modern aandoende hall staat een marmeren olifant, vreemd alsof hij hier niet thuis hoort. Ik ben namelijk nog nooit een olifant in een Romeins museum tegenkomen … Hij zou in de buurt van het Tetrapylon van Trajanus en het Chalcidicum gevonden zijn. Na de vondsten uit de Punische tijd die onder het Oude Forum gevonden zijn, beland ik meteen bij een paar friezen afkomstig van de Boog van Septimus Severus. Verder wat oninteressante beelden, een beetje donker opgesteld en niet duidelijk qua herkomst. Er hangen wel goede luchtfoto’s aan de wand met o.a. een goed overzicht van de Basilica, maar waar de beelden van zwierig geklede dames nu precies thuishoren is maar vaag. Wel kom ik een duidelijk jonge Marcus Aurelius tegen, en verder een aantal beelden uit de Thermen van Hadrianus en uit het Theater. Iets verderop dan weer een mooi Medusa hoofd van het Koninklijke Forum en een opvallend gezicht, bijna een masker, van Isis met ingelegde ogen van glaspasta – net of ze je aankijkt! In een hoek bij de trap naar boven staat een groep beelden, allemaal zonder hoofd. Naar men zegt kon je hier je eigen houding en uiterlijk kiezen en hoefde de beeldhouwer alleen maar je hoofd uit te beelden en dat er bovenop te zetten. Werk aan de lopende band! Knap hoor! Een van de meest interessante stukken vind ik de originele steen met daarop de drie gangbare lengtematen die oorspronkelijk op de markt stond (nu dus een kopie). Verder pik ik zo mijn eigen favorieten: een paar fresco’s met heel tere kleuren, grote stukken serviesgoed van glas met o.a. een vaasje met een heel raar tuitje, een onyx grafvaas, etc. De muntschat van Misrata waar zo over geroepen maakt geen indruk op me; er is maar een deel van 100.000 geldstukken daterend van rond het jaar 300 te zien, en dan nog in een duistere hoek. Jammer zoiets.

Nou, dat was dan een bezoek op zijn Amerikaans hé? Nu gaan we per bus nog een kijkje nemen bij het Amfitheater en het Circus die verder oostwaarts liggen, op de andere oever van de Wadi Lebda.

Het licht ovale amfitheater uit 56 n.C. is keurig uitgegraven door de Italianen en is eigenlijk veel beter bewaard dan het Colisseum in Rome, om maar een voorbeeld te noemen. De afmetingen zijn indrukwekkend genoeg, 100 x 80 meter want het bood plaats aan maar liefst 16.000 man – weinig als je weet dat er in Rome maar eventjes 80.000 man in konden! En dan denken wij dat we iets nieuws uitgevonden hebben met onze mega voetbalstadions! Bijzonder is dat het amfitheater van Leptis Magna geheel ondergronds ligt want het is uitgehakt in het rotsplateau, alleen de bovenste galerij lag bovengronds. De inwoners van de stad hadden dus helemaal geen geluidshinder, ondanks dat het amfitheater zo dicht bij de stad lag. Knap hé?

Achter dit amfitheater ligt, praktisch op het strand, het zogenaamde Circus, t.t.z. de hippodroom. Het kwam onder Marcus Aurelius (161-180) klaar en was 540 meter lang en maar honderd meter breed. De smalle hoefijzervorm tekent zich ook nu nog duidelijk af in het zand, parallel met de kustlijn, ofschoon hier maar weinig uitgegraven is van 11 rijen zetels voor de naar schatting 25.000 toeschouwers. De spina, de centrale as, is echter wel goed te onderscheiden. Wij bekijken dit alles van boven af, ook het speciale gangenstelsel met hoge gewelven dat het amfitheater met de hippodroom verbindt. Kolossaal en imposant is dit allemaal. Een eindje verderop naar het westen ligt de ingang van de nu verzande haven van Leptis Magna aan het oog onttrokken achter wat uitstekende rotsen, alsof het zijn geheim niet wil prijsgeven.

Klik hier om het hele reisverhaal over Libië te lezen
[Klik hier om alle foto's van Leptis Magna te bekijken]

Leptis Magna en Septimus Severus - Libië 22

2012-01-08T17:39:00.003+01:00

Wat een pracht en praal anders. Het is duidelijk dat toen Septimus Severus in 193 keizer van Rome was, hij zijn ambitie (en misschien ook zijn trots) botvierde op zijn geboorteplaats Leptis Magna. Hij was een fervent reiziger en bezocht alle hoeken van zijn rijk, terloops hier een opstand de kop indrukkend en daar weer een stuk land veroverend. De winter van 202-203 bracht hij hier in Leptis Magna door. Hij was rijk geworden van de goederen die hij van zijn vijanden in beslag genomen had, waardoor hij het zich dus kon permitteren om grote bouwwerken te ondernemen. De beste architecten en beeldhouwers uit die tijd werden hierheen gehaald, en zo ontstond er een nieuw forum en een reusachtige tempel gewijd aan de goden die de stad moesten beschermen. De haven werd uitgebreid, de watertoevoer werd verbeterd en een rijk versierde Triomfboog moest ervoor zorgen dat Leptis Magna op de kaart stond. Hij bracht vrede en voorspoed en in deze hoogtij dagen telde de stad zeker 60 tot 80.000 inwoners.

Ik heb het hier herhaaldelijk over het Severische tijdperk en dat verdient waarschijnlijk toch even wat uitleg. Septimus Severus kwam aan de macht in roerige tijden in een aftakelend keizerrijk maar wist hier heel loofwaardig verbetering in te brengen en zelfs voorspoed. Na zijn dood, ging het keizerschap over naar zijn zoons Gaeta en Caracalla, maar Caracalla vermoorde prompt zijn broer en werd daarna door zijn eigen soldaten van kant gemaakt, zo bekwaam waren ze dus niet. Hun opvolger was Heliogabalus (218-222), maar zijn beheer was zelfs voor Rome decadent en men hoopte op verbetering toen zijn neef, de jonge Severus Alexander aan de macht kwam in 222, maar helaas, ook hij werd door zijn eigen troepen opgeruimd! Hiermee kwam de Severische dynastie aan zijn einde – niet erg glorierijk. Wel wil ik nog even benadrukken dat we de basis van de Romeinse rechtspraak aan Septimus Severus te danken hebben, die deze samen met de rechtsgeleerden Ulpian en Julius Paulus vorm gaf aan wat in de 6^de eeuw door Keizer Justinianus gecodificeerd werd – tot niet niks hé?

Maar ik ben nog niet aan het einde van mijn verrassingstocht en mijn verbazingen. Langs de westkant van de Basilica ligt de korte kant van het Keizerlijke Forum, het Forum Novum Severianum van maar liefst 60 x 100 meter, een gigantisch plein! De aangrenzende gebouwen zijn met nog meters hoge muren aanwezig, waardoor het plein dus ook afgebakend is en de kolossale afmeting helemaal tot zijn recht komt! Oorspronkelijk liep er ook een portiek rond het Forum, gedragen door Pergamese zuilen zoals die op de Via Colonnata stonden. De zuilen waren onderling verbonden met bogen, en op de zuilentop (dus op het raakpunt van de bogen) rustte telkens het hoofd van Medusa of van een Nereide. Links zijn er aantal van deze bogen gereconstrueerd, zonder de zuilen weliswaar maar oh zo indrukwekkend! Men heeft er maar liefst 73 teruggevonden. Alle Medusa-hoofden zijn verschillend en kijken je met diepgefronste wenkbrauwen indringend aan. Aan het einde van het rijtje is duidelijk een Nereïdehoofd neergezet. Aan de tegenovergestelde kant van dit Forum, dus tegenover de Basilica, stond de Tempel van de Gens Septimia, ter verering van de Septimus familie. Eigenroem was een hoogst gewaardeerde eigenschap in die dagen! Deze tempel zou volgens het typische Romeinse patroon gebouwd zijn, hoog bovenop een podium, ook weer versierd met zuilen van rood Aswan graniet. Geen wonder dat men ervan uitgaat dat dit Forum een replica zou zijn op dat van Trajanus in Rome. Septimus Severus’ boodschap was overduidelijk: zijn geboortestad mocht niet onderdoen voor Rome! Wel, wel, wel,…

En zo belanden we aan het andere einde van de Via Colonnata, die uitmondt op een groot plein met aan weerszijden een enorm Nympheion met daar achter een uitgestrekte Palaestra. Jammer dat we niet even stoppen bij deze reuze fonteinen om even een beter idee te krijgen want hierbij is de Fontana dei Trevi in Rome maar een armoedje. Eigenlijk dienden deze fonteinen met het min of meer ovale plein op de voorgrond als opvulling voor de ruimte die ontstaan was tussen het einde van de Via Colonnata en de eerder gebouwde Thermen van Hadrianus, vlak aan de Wadi Lebda. Hoeveel verdiepingen dit Nympheion telde weet ik niet, maar het bestond wel uit zeven fonteinen en een groot waterbassin langs de straat. De achterwand was natuurlijk helemaal bekleed met marmer en de ontelbare nissen waren voorzien van de meest gracieuze beelden…

We vervolgen onze weg over de ongeplaveide Palaestra (Gymnasion) met wat schamele resten van de omliggende Stoa – ooit omgeven door 72 zuilen, en lopen door naar de Thermen van Hadrianus aan de linkerkant. Als je de Thermen van Caracalla in Rome gezien hebt, krijg je hetzelfde idee van grandeur als hier – alleen zijn hier de dikke muren minder indrukwekkend maar zijn er meer resten van de badruimtes zelf: het Frigidarium, het Tepidarium en het Caldarium, stuk voor stuk met wit marmer bekleed. Vanuit het Caldarium kon men zich bovendien naar de een van de twee Sudatoria begeven, een soort sauna waar nu nog duidelijk de holle buizen in de muren te zien zijn en waardoor de hitte zowel langs de muren als onder de vloer verdeeld kon worden. Dit complex telde twee baden met aangrenzende latrines, alles bekleed met wit marmer net als de grote plavuizen op de vloeren – men deed niet minder! Het basis bouwmateriaal is ook hier het plaatselijke kalksteen, dat alom te vinden is zodat men, in tegenstelling tot Romeinse constructies elders, het niet nodig vond om bakstenen te gebruiken – behalve dan natuurlijk voor de bouw van specifieke onderdelen zoals de bogen en de vuurvaste stenen wanden. Opvallend zijn hier ook de korte portieken aan weerszijde van het Tepidarium, een boogvormige doorgang met schuine muren die zodoende een meer efficiënte luchtcirculatie en ventilatie verzekerde – vernuftig hoor! Het grootste deel van de beelden dat hier gevonden is, werd naar het Museum in Tripoli overgebracht; dat is dus de pracht en praal die ik daar gezien heb! Moeilijk hoor, om dit hier eventjes gauw aan elkaar te breien!

[Dit is mijn reis van mei 2010, dus vóór het uitbreken van de Arabische Revolutie. Door persoonlijke omstandigheden heb ik mijn verhaal niet eerder op mijn weblog kunnen zetten. Voor wie dit land nu zou willen bezoeken zullen de zaken wel heel anders liggen.]

Klik hier om het hele reisverhaal over Libië te lezen
[Klik hier om alle foto's van Leptis Magna te bekijken]

Leptis Magna, van keizerlijke allure - Libië 21

2012-01-04T19:47:00.001+01:00

Op dit Oude Forum heb je de goden voor het uitkiezen. De tempels zijn niet al te duidelijk afgebakend of echt herkenbaar en ik maak me er niet echt druk om ook. Misschien ben ik trouwens nog teveel onder de indruk van wat ik op het Macellum allemaal gezien heb, wie weet. Meteen links ligt hier een tempel die tot kerk omgebouwd werd, en dan verder kloksgewijs een portiek en altaar voor Antoninus Pius, de Tempel van Liber Pater, de Tempel van Augustus en Rome, de Tempel van Hercules, een stele voor Caius, zoon van Hanno, en aan de rechterkant liggen dan de Curie en een Oude Basilica, met hier vooraan een klein tempeltje voor de godin Cybele. We krijgen ook de tijd niet om dit verder uit te diepen, stoppen wel even bij de Baptistera in het midden van het goed geplaveide forum – misschien omdat je daar niet naast kunt kijken! Leuk is wel dat in de grote straatstenen verschillende spelletjes gekrast zijn, bikkel- of damspelletjes, lijken het.

Ik kan het niet laten om even het verzande straatje op te lopen om over de duintop aan het einde te gaan kijken. Een prachtige diepblauwe Middellandse Zee kabbelt nu als zo vele eeuwen geleden, een roep naar de verte die altijd blijft lokken … Wat een kalmte!

Vroeger liep er een riviertje door Leptis Magna, nu nog misschien af en toe, een weinig betekend stroompje, de Wadi Lebda. Maar in de gloriedagen lag hier een heuse haven, compleet met kades, aanlegsteigers en gaten waar palen in staken om de scheepstouwen aan vast te binden. Deze haven was nochtans maar een kort leven beschoren. Heel kundig had men het riviertje omgeleid om juist hier uit te monden en stroomopwaarts werd een aantal dammen gebouwd die ervoor moesten zorgen dat het zand niet in de haven terecht zou komen. Ondanks deze zorgvuldige voorzorgen is de haven toch snel gaan verzanden want bij de aanleg is meteen een fout gemaakt. De havenmonding zelf was zodanig georiënteerd dat de onderstroming uit zee toch zand in het gebied afzette. Hoe is het mogelijk dat zelfs grote bouwmeesters als de Romeinen zo een fout konden begaan! Maar het ziet er zo gaaf uit dat alles weer gebruikt zou kunnen worden zodra de haven weer met water gevuld is! De haven van Phaselis, Turkije, waar ik onlangs voor in bewondering gestaan heb, verdwijnt in het niet vergeleken bij wat ik hier te zien krijg. De kade volgt de loop van de rivier met een kromming richting zee en op regelmatige afstanden van elkaar zijn er ook trappen naar beneden voorzien zodat de schepen makkelijker geladen en gelost konden worden. Ik val met recht van de ene verbazing in de andere.

Loodrecht op de haven liep in de dagen van Septimus Severus de zogenaamde Zuilenstraat, ook weer een pronkstuk uit die tijd. Deze meer dan 20 meter brede avenue was met wit marmer geplaveid en aan weerskanten geflankeerd door 125 grijsgroene cipolline zuilen die op een witmarmeren voetstuk rustten en gekroond waren met Pergamon kapitelen ook van wit marmer. Zij dienden ter ondersteuning van het pannendak dat zorgde voor schaduw over de tien meter brede marmeren stoep. Jeetje, dat moet me de avenue wel geweest zijn zeg! Alles bij elkaar over de 40 meter breed en 420 meter lang! Ik zie het helemaal voor me met het fel witte marmeren, de blauwgrijze zuilen en rode pannen onder een strakblauwe hemel en dan het geroezemoes van de mensen die deze hoofdweg op en af liepen … In een zijstraat staan nog een paar dit soort zuilen overeind, dan kunnen we een idee krijgen. OK, maar ik moet toch eerst een foto nemen van deze Via Colonnata, zoals hij deftig heet. Maar als ik naar het resultaat kijk ben ik zwaar teleurgesteld wat er ligt alleen een heleboel puin op een verlaten zandweg … Ja, wat een verbeelding heb ik weer!

Veel tijd om van deze ontnuchtering te bekomen heb ik niet, want onze gids verdwijnt achter de hoge muur in de zijstraat. Ik stop al meteen bij de ingang, prachtig uitgewerkte pilasters van wit marmer en kleurrijke monolithische zuilen op wit marmeren voetstukken en gekroond met wit marmeren kapitelen brengen me even van mijn stuk. Jeetje, wat een weelde! Wat moet ik hiermee aanvangen? Blijkt dat ik nu in de Severische Basiliek sta, die ooit twee verdiepingen telde en maar liefst 40 meter breed en 92 meter lang is. Geen wonder dat ik uit mijn lood geslagen ben. Zoals alle Basilica’s was dit oorspronkelijk een gerechtshof dat in Byzantijnse tijden omgebouwd werd tot kerk. Volgens een lange onafgekorte inscriptie valt te lezen dat deze Basilica gebouwd is ten tijde van Septimus Severus en door zijn zoon Caracalla in 216 werd voltooid. Het vreemde is dat hier aan elk uiteinde een abside te vinden is, net alsof je de ruimte naar believen kunt draaien. Beide absides zijn geflankeerd door diep uitgewerkte pilasters versierd met planten en diermotieven – alles in hoog reliëf dat op deze zonnige dag bijzonder tot zijn recht komt. Aan de Noordkant zijn het voornamelijk afbeeldingen van Dionysus met saters en Maenaden, terwijl aan de Zuidkant de twaalf werken van Hercules afgebeeld staan.

Vanaf deze pilasters loopt aan weerskanten van de abside een rij zuilen van de zijschepen, gekroond met Korinthische kapitelen. Midden in de absides staan dan twee enorme granieten zuilen die helemaal tot het dak rijken waar op grifoenen de wacht houden. Links en rechts stonden dan weer twee zuilenrijen boven elkaar. De zuilen zijn allemaal van rood graniet uit Aswan, alsof het naast de deur is! De muren zijn net als alle andere gebouwen in Leptis Magna opgetrokken van plaatselijke kalksteen dat ruimschoots voorradig was. Het dak zou van hout gemaakt zijn. Nou, nou, ik val van de ene verbazing in de andere, het is me even te veel – zeker om dit eventjes vlug in me op te nemen, maar tijd om er voor te gaan zitten is er niet. Jammer is dat toch!

Links en rechts van de absides liggen kamers – blijkbaar ben ik door een van die kamers aan de zuidkant binnengekomen. Aan de noordwest kant hebben de Byzantijnen een kruisvormige Baptisteria gebouwd, een beetje benauwd kamertje nu, maar het zal wel geëigend zijn voor zijn doel. In het midden van de Basilica staat ook een soort preekgestoelte gebouwd met allerlei recyclagemateriaal – typisch voor die Byzantijnen!

Klik hier om het hele reisverhaal van Libië te lezen
[Klik hier om alle foto's van Leptis Magna te bekijken]

Leptis Magna - Libië 20

2011-12-31T17:24:00.002+01:00

Wat wel mijn aandacht meteen trekt zijn een aantal zuilen hoog bovenop een ronde muur, de achterkant van het Theater. Nou, dit theater heeft heel wat te vertellen, in die zin dan dat het op elk reclamefoldertje over Leptis Magna wel te vinden is. Boven de ingangspoorten onder het podium staat aan weerskanten een tweetalige inscriptie te lezen in het Latijns en in het Punisch waaruit blijkt dat dit theater tijdens de regering van Keizer Augustus (27 v.C.- 14 n.C.) gebouwd en geschonken werd door ene Annobal Rufus – vast geen arme man. Dat blijkt ook wel als je de Latijnse tekst ontcijfert:

Imp Ceasare Divi f(filio) Aug(usto) pont(ifice) max(imo) tr(ibunicia)

pot(estate) XXIV co(n)s(ule) XIII patre pat(riae) Annobl Rufus ornator

patriae amator concordiae / flamen sufes praef(ectus) scr(orum) Himilchonis

Tapapi f(ilius) d(e) s(ua) p(ecunia) coer(avit) idemq(ue)

Dedicavit

Hij was dus de zoon van Himilchon en bekleedde zowel de positie van Consul suffectus (de consul die de termijn van een overleden consul afmaakte) als die van flamen (priester toegewijd aan de eredienst van een enkele god, wat inhield dat hij uit een patriciersfamilie stamde). Leuk is om te horen dat men in de Punische tekst de keizerlijke figuur van Augustus maar gewoon heeft weggelaten!

Duidelijk is te zien dat dit theater ook gebruikt werd voor gevechten met wilde dieren omdat er een muurtje rondom de orchestra opgetrokken is. Boven in het theater heeft men gepoogd met reconstructies een idee te geven van de overdekte portiek die helemaal rondom het 10.000 plaatsen tellende theater liep. In het midden stond dan nog een klein tempeltje gewijd aan Ceres, een typisch Romeins concept om spel en religie met elkaar te verbinden. Hier werd het beeld van Tyche (Fortuna) gevonden dat nu in het Museum van Tripoli staat. Ja, ik heb het wel gezien maar heb er niet bij stil gestaan – het was toen maar een naam. Moest ik nu teruggaan zou ik wel met andere ogen kijken natuurlijk. Opvallend is dat de rijen zetels maar traag oplopen, dus geen gebalanceer over steile trappen. Dat verklaart waarschijnlijk de 70 meter doorsnee van dit theater. Ook vreemd vind ik dat het eigenlijk middenin de stad staat, meestal vind je het theater aan de rand of buiten de stad toch? Het voordeel dat wij nu hebben op de bezoekers uit de Romeinse tijd is dat we door de vele zuilen van het podium en het achterliggen plein de zee kunnen zien liggen, in diep blauw contrast met de cipolline en granieten zuilenrijen - inderdaad de toeristenplaatjes waardig! Links en rechts van het podium hebben beelden van de Dioscuren, Castor en Pollux gestaan, en de marmeren balustrades waren versierd met kopjes van Heracles en Liber Pater. Enfin, al met al heeft men hier 133 beelden weggesleept en in veiligheid gebracht, óf in het Museum van Tripoli, óf in het plaatselijke museum. Gelukkig maar, want de dieven weten ook wat mooi is natuurlijk. Er moet dus heel wat versiering aan te pas gekomen zijn, en wel in zulke proporties dat ik het me eigenlijk niet kan inbeelden.

Meteen achter het podium ligt de zogenaamde Porticus post scaenam, een raar trapezevormig plein omzoomd met hoge grijze granieten zuilen dat een heiligdom ter ere van de keizers omringt, het Dei Augusti, omdat de keizers na hun dood als god beschouwd werden. In het verlengde hiervan lag het Severisch Monument.

En dan staan we opeens op de markt, de Macellum, een waar luxeplein ook weer opgericht door Annobal Tapapius Rufus en wel in het jaar 8. Nou, dit overdondert mij hoor. Ik heb al heel wat marktpleinen en agora’s gezien, maar dit slaat echt alles. De bouwmeester zou zijn inspiratie direct uit Rome gehaald hebben, dus ja, aan grandeur geen gebrek natuurlijk. De zuilengang rondom het plein waar in de stalletjes etenswaren te koop aangeboden werden zie ik al helemaal niet staan, want mijn aandacht gaat meteen uit naar de twee achthoekige kiosken in het midden van het plein. Deze kiosken hadden een ronde kern en tussen de buitenste zuilen lagen de toonbanken waar vis, groenten en fruit verkocht werd, licht afhellend naar buiten net als tegenwoordig op de markt. Ik zie het zo voor me, net echt!

En alsof dat nog niet genoeg is, prijkt hier ook een steen waarop de toen gangbare maten in gegrift staan, de kopers konden dus zelf nagaan of ze niet afgezet waren! Dit schijnt een gangbare techniek te zijn, maar ik heb dit nooit eerder gezien. Er staan hier drie lengtematen op te lezen: de Punische el die gelijk is aan 51,5 cm, de Grieks-Romeinse voet van 29,6 cm en de Ptolemaïsche of Alexandrijnse el die 52.5 cm lang was. Alle maten zijn ook opgedeeld in halve, derden, kwarten, achtsten, zestienden, en meervouden daarvan. Nou moe! Ik heb eerlijk gezegd nooit stilgestaan bij de antieke maten en gewichten, maar nu ik dit zie ben ik toch overdonderd! De originele steen staat natuurlijk in het museum hier, maar het feit dat dit een kopie is doet niets af aan mijn verbazing. Verderop liggen ook grote steenblokken met ronden en vierkanten gaten er in, en ook die dienden om de juistheid van de verkochte granen e.d. te controleren. Bronzen ijken in de stenen bevestigende dat de maten de officiële goedkeuring hadden gekregen. Ik ben even sprakeloos!

Tussen deze twee lieftalige gebouwtjes (in kan me de onvermijdelijke stank van vis en andere koopwaar niet voorstellen) staan nog eens twee tetrapylons met reliëfs van schepen op de zijwanden waar beelden van rijke reders uit de stad gestaan zouden hebben… Hier moet ook ergens een beeld ter ere van een zekere Porphyrius een plaatsje gehad hebben omdat hij vijf levende olifanten naar Leptis Magna gebracht heeft. Ik zie ze al lopen!

Ik bekijk nu ook de buitenste zuilenrij met zuilen van cipolline marmer gekroond met witmarmeren Pergamese kapitelen, wat een pracht! Hieronder staan nog marmeren poten in de vorm van dolfijnen waar houten planken op gelegd werden om de waren op uit te stallen. Wat een luxe! Moet het in Rome nog mooier, groter, protseriger en rijker geweest zijn? Moeilijk te geloven hoor!

En zo belanden we weer op de Cardo Maximus, en via een plompe rechthoekige Byzantijnse stadspoort die duidelijk van recuperatie materiaal in elkaar gezet is, bij het zogenaamde Oude Forum, gelegen tussen het grotere Severische Forum en de zee. Hieronder horen de resten van de Punische nederzetting te liggen. Ja, wat graaf je uit en wat laat je staan? De Romeinse resten zullen zeker imposanter en veel sprekender zijn, dus de keuze is volgens mij gauw gemaakt.

[Dit is mijn reis van mei 2010, dus vóór het uitbreken van de Arabische Revolutie. Door persoonlijke omstandigheden heb ik mijn verhaal niet eerder op mijn weblog kunnen zetten. Voor wie dit land nu zou willen bezoeken zullen de zaken wel heel anders liggen.]

Klik hier om verder te lezen over Libië
[Klik hier om alle foto's van Leptis Magna te bekijken]

Leptis Magna in - Libië 19

2011-12-28T10:25:00.002+01:00

Wij worden uitgelaten op een kaal zanderig veldje onder wat armetierige boompjes, omzoomd door een paar snuisterijen- en drankwinkeltjes (frisdrank uiteraard). We moeten hier betalen voor een toilet dat niet al te schoon is, maar dat is bijzaak als je op de drempel van het beloofde land staat, ik toch. Onze gids wordt aan ons voorgesteld en zonder veel poespas van zijn kant lopen we een aller-lieflijkst en schaduwrijk laantje in waar aan weerskanten als een erehaag verbrokkelde zuilen opgesteld staan. Het is een stralende dag, de eerste wolkenloze hemel sinds ik hier ben. Vol verwachting klopt mijn hart!

Aan het einde van het laantje rijst plots, iets in de diepte, de imposante Boog van Septimus Severus voor me op. Wat een aanblik zoals hij daar aan de rand van de stad ligt en meteen onder zijn boog door een blik op de rechte Cardo Maximus daarachter biedt. Het is alsof je meteen terug in de Romeinse tijd stapt (inderdaad een paar meter beneden het huidige niveau) – en dat blijkt achteraf geen onderschatting te zijn. Deze boog uit 202 is eigenlijk een quadrifrons, t.t.z. een boog met vier gelijke kanten, die op het kruispunt van de twee belangrijkste straten staat, de Cardo Maximus en de Decumanus Maximus. Of hij er bij de bouw zo uitgezien heeft als nu is een open vraag want de Italianen hebben hier met recht slechts een puinhoop gevonden – zo getuigen de foto’s die getoond worden. Van sommige stukken zijn ze helemaal niet zeker waar ze thuishoren, zoals bij voorbeeld de acht eigenaardige puntige driehoeken bovenop de omlijstende Korinthische zuilen die het grote reliëf erboven gedeeltelijk verbergen. De originele reliëfs staan veilig in het plaatselijke museum en in dat van Tripoli, dus kijken we hier naar kopies. Rondom de bogen zijn diepe reliëfs te zien met taferelen van druivenranken en mythische figuren en aan weerskanten van de poorten zijn boomstammen te zien waar buitgemaakte kurassen op hangen, het soort trofee dat na de overwinning op het slagveld werd opgesteld (het Latijnse Tropaia heeft tot ons woord voor trofee geleid). Onder deze boomstammen staan de verslagen vijanden. Helemaal bovenaan de quadrifrons maar ook aan de binnenwanden zijn marmerpanelen aangebracht ter ere van Septimus Severus en zijn familie, ook weer kopies. Gevleugelde Victories met kronen en palmtakken vullen de driehoekige ruimtes links en rechts van de boog. Men gaat er van uit dat dit het werk van vaklui uit Klein Azië geweest is. Nou deze quadrifrons is ook heel duidelijk bedoeld als een blikvanger, hij staat op een voetstuk drie treden boven het Romeinse straatniveau.

De doorkijk hier vandaan de Cardo af, is uniek. Dit pad gaan we op, een soort stukje niemandsland waar niets lijkt opgegraven te zijn tot we de volgende Decumanus oversteken. Meteen links op de hoek ligt hier een enorm Chalcidicum. Daar heb ik nooit eerder van gehoord en naar ik verneem kunnen zelfs de archeologen niet met zekerheid zeggen of dit een gebouw is waar metaal verhandeld werd of misschien wilde dieren omdat hier verschillende beelden van olifanten gevonden zijn. Het is een enorm rechthoekig gebouw, aan weerszijden geflankeerd door een brede fontein en in het midden tussen de brede treden naar binnen een uitsteeksel dat als een soort podium langs de straat loopt, gekroond met vier Korinthische zuilen. Er loopt een zuilenrij rondom dit Chalcidicum dat tijdens de regering van Augustus door een plaatselijke hoogwaardigheidsbekleder is opgericht in 11-12 van onze jaartelling. De naam is misschien wel afgeleid van Venus Chalcidica, voor wie op de markt er vlak naast een altaar opgericht was. Er loopt een grote inscriptie over de hele breedte van die gebouw waar ik ergens het woord Chalcidicum in herken. Welk verhaal nu al dan niet klopt, het is een gebouw waar je zeker niet naast kunt kijken!

Hier bijna vlak voor liggen de resten van een Tetrapylon van Trajanus (nu nog één zuil in situ) opgericht als eerbetoon aan deze keizer toen hij Leptis Magna in 109 n.C. de status van colonia toekende. Iets verderop, richting Markt, staat dan weer een Boog voor Tiberius, die samen met de voorgenoemde Tetrapylon de knik in de Cardo Maximus moest camoufleren, maar hier is nog maar weinig van over.

Klik hier om verder te lezen over Libië
[Klik hier om alle foto's van Leptis Magna te bekijken]

Leptis Magna, wat geschiedenis - Libië 18

2011-12-25T10:07:00.003+01:00

Omdat we gisterenavond zo laat gearriveerd zijn, vertrekken we nu pas om 9 uur i.p.v. om 8 uur, zoals oorspronkelijk voorzien – dat betekent wel dat we één uur minder hebben om Leptis Magna te gaan bezoeken. Ik zit al met verkrampte tenen!

Ik ben vol verwachting om deze eens zo machtige stad nu met eigen ogen te zien, het hoogtepunt van mijn reis wat mij betreft. Niet voor niets staat hij, net als Sabratha dat we morgen gaan bezoeken, sinds 1982 op de Werelderfgoedlijst van de Unesco. Leptis Magna ligt 120 km ten oosten van Tripoli , een rit van ongeveer anderhalf uur. Ik heb dus even de tijd om te wennen aan het idee dat ik nu terug in de Tripolitana ben, met zijn eigen geschiedenis.

Zoals gezegd waren het de Feniciërs die hier in de 10^de eeuw v.C. de eerste kolonies vestigden: Sabratha, Ulat (later Oea, het Arabische Tarablus en het huidige Tripoli ) en Lpay (later Leptis Magna). Opvallend is dat pas in 814 v.C., Carthago gesticht werd, dat uitgroeide tot de grootste zeemacht in het westelijke Middellandse zeegebied met een uitgebreid netwerk kolonies op de Balearen, Sardinië en zelfs even op Sicilië. Er werd handel gedreven in goud, ivoor (zeer gewaardeerd voor de beelden van de goden) en slaven uit Afrika, zilver uit Spanje, koper uit Sardinië en olijfolie van Sicilië, t.t.z. het soort goederen die verhandeld werden in het oostelijke deel van de Middellandse zee in ruil voor bij voorbeeld Grieks aardewerk en stoffen. De schepen van Carthago voeren helemaal tot kaap Finistère en langs de westkust van Afrika zakten ze heel waarschijnlijk af tot aan de Golf van Guinea. De steden van de Tripolitana zullen daar dus best hun graantje van meegepikt hebben.

De naam Leptis Magna wordt dikwijls afgewisseld met Lepcis Magna. Lepcis is de meeste voorkomende spelling op de inscripties die hier gevonden zijn en zou afgeleid zijn van de oorspronkelijk Punische benaming L-P-Q-Y, maar Leptis heeft de voorkeur bij historici. Het toevoegsel Magna zou dan weer dateren uit de eerste eeuw om een onderscheid te maken met Leptis Minus (allicht), een stadje in het droge gebied van huidig Tunesië.

Met de groeiende macht van Rome en het gekibbel over Sicilië begon de herrie die pas eindigde met de totale vernietiging van Carthago aan het einde van de Derde Punische oorlog. Het door Rome geannexeerde gebied kreeg de naam van Africa Proconsularis en kwam tot nieuwe bloei. In de eerste eeuw van onze jaartelling leverden de twee Afrikaanse provincies Tripolitana en Cyrenaica grote hoeveelheden graan aan Rome, en in de dagen van Keizer van Nero zelfs tweederden van hun behoefte – het resterende deel kwam uit Egypte. Ook werd er een begin gemaakt met het verbouwen van olijven en druiven, dankzij uitgebreide irrigatieprojecten.

Tegen het einde van de tweede eeuw bekleedde veel Afrikaners hoge posities in Rome. Er worden cijfers naar voren geschoven als dat 15% van de Romeinse senatoren uit dit gebied afkomstig waren, en later zelfs een aantal keizers, zoals Septimus Severus (193-211) die in Leptis Magna geboren was. Hij was het die voor Rome de nieuwe provincie Numidië veroverde in wat nu westelijk Tunesië en oostelijk Algerije is. De regio rond Sabratha, Tripoli en Leptis Magna kreeg de naam van Regio Tripolitana, een bewijs dat deze streek een zekere machtspositie bekleedde. Al met al is het dus geen wonder dat Septimus Severus, toen hij de kans kreeg, grote werken in Leptis Magna liet uitvoeren. In de stad stonden al tal van publieke gebouwen uit de tijd van Keizer Augustus en Keizer Tiberius (eerste eeuw), dankzij de vrijgevigheid van de plaatselijke handelaars, maar Septimus Severus wilde hier een stad van keizerlijke allure neerzetten, een tweede Rome. Er werd een nieuwe haven aangelegd, een groots forum complex en de beroemde vierzijdige Boog van Septimus Severus zelf. Een beetje zelfverheerlijking mag ook wel toch? Natuurlijk had hij de bevolking aan zijn zijde want hij verleende hen het ius italicum, de vrijstelling van belasting. Daarmee zouden de politici van vandaag de dag ook nog zieltjes kunnen winnen!

De ligging van Leptis Magna was uiterst zorgvuldig gekozen aan de monding van de Wadi Lebda en aan het einde van de karavaanroute uit de Sahara. De export van olijfolie was het basisproduct, maar ook wilde dieren afkomstig uit het hinterland werden hier verhandeld en verscheept.

Maar de gloriedagen van Leptis Magna waren geteld. De weelde waarmee de inwoners van deze stad zich omringden wekte teveel afgunst op bij de Romeinse adel en veel van de Afrikaanse eigendommen werden al gauw in beslag genomen. Het verval zette in, de stad kreeg bovendien extra te lijden door de aardbeving van 262. Keizer Diocletianus probeerde in de 3^de eeuw wat orde op zaken te stellen en promoveerde Leptis Magna tot hoofdstad van de Provincie Tripolitana, maar dan werd het gebied in 306 opnieuw geteisterd door een aardbeving. Het Romeinse Rijk zelf viel uiteen waarbij de Cyrenaica bij het Oostelijke deel, dus Constantinopel getrokken werd en de Tripolitana bij het West Romeinse Rijk bleef, dus onder beheer van Rome. In die tijd trad ook de verzanding van de haven in en toen bovendien de Vandalen vanuit Rome hier ook nog neerstreken was het lot van de stad definitief verzegeld. De Byzantijnen slaagden er nog even in om er iets van te maken, bouwden de stadsmuur en tal van grote gebouwen werden in kerken veranderd. Na de Arabische inval in de 7^de/8^ste eeuw was de stad nog wel bewoond, maar bereikte nooit meer de hoogtijdagen uit de 2^de en 3^de eeuw toen er maar liefst 80.000 mensen woonden! Vanaf de 11^de eeuw ging het snel bergafwaarts en verzonk Leptis Magna stilaan onder het zand.

[Dit is mijn reis van mei 2010, dus vóór het uitbreken van de Arabische Revolutie. Door persoonlijke omstandigheden heb ik mijn verhaal niet eerder op mijn weblog kunnen zetten. Voor wie dit land nu zou willen bezoeken zullen de zaken wel heel anders liggen.]

Klik hier om verder te lezen over Libië
[Klik hier om alle foto's van Leptis Magna te bekijken]

Benghazi - Tripoli - Libië 17

2011-12-22T09:05:00.002+01:00

Even buiten de stad staan de resten van een Hellenistisch grafmonument dat duidelijk geïnspireerd is op het beroemde Mausoleum van Halicarnassos (huidige Turkije). Ik ben dus maar zo brutaal om te vragen aan Mohamed om hier toch even te stoppen voor een foto. Het staat een beetje verloren in het landschap en je zou er eigenlijk zo aan voorbijrijden, een vierkanten massa middenin een verlaten veldje vol vuilniszakken en afgezet met prikkeldraad, planken en resten golfplaat. Het oorspronkelijke graf moet veel hoger geweest zijn dan de 11 meter die nu nog overeind staan, maar het grondplan van 12 x 12 meter is nog duidelijk herkenbaar. Het dateert uit de 2^de eeuw v.C., dus uit de Ptolemeïsche tijd en als je goed kijkt zie je langs de bovenrand nog de afwerking met trigliefen en guttae, maar de friezen zijn allang verdwenen, net als het ooit bredere voetstuk – geplunderd voor andere constructies zoals de andere grafmonument die hier gestaan hebben.

Nou, dat was dan Ptolemaïs en hiermee wordt ook het hoofdstuk Cyrenaica afgesloten. We moeten nu zorgen dat we op tijd in Benghazi zijn om het vliegtuig van 20 uur naar Tripoli te halen. Ook hier moeten we twee uur van te voren aanwezig zijn en ik vind het heerlijk dat Mohammed met onze officiële bewaker zich zorgen maken om ons in te checken en onze bagage van ons overnemen. We mogen intussen wat gaan drinken in de cafetaria, een kale hol klinkende ruimte waar de TV keihard staat en waar later nog een andere stem uit een luidspreker boven ons hoofd iets anders aan het opdringen is. De thee is flauw en lauw, de met neonbuizen verlichte zaal ongezellig en uitsluitend bezet door mannen die er alleen maar wat schijnen rond te hangen. Ik ga eens buiten kijken of er daar soms een bankje is, weg uit de herrie, maar daar is niet op gerekend – het is er wel een stuk stiller. Toch maar weer terug naar binnen en het duurt een tijdje eer we Mohammed weer zien verschijnen. Die kijkt niet al te vrolijk, want het vertrek van ons vliegtuig is verschoven naar 21u30. Dat houdt in dat het dan veel te laat wordt om, zoals gepland, in Tripoli te gaan eten – allicht. Hij stelt dus voor om “iets” te gaan halen in Benghazi zodat we toch een maaltijd hebben gehad (wat deze cafetaria voorschotelt ziet er echt niet smakelijk uit en blijkbaar heeft zelfs Mohammed daar zijn bedenkingen bij). Nou, wij nemen nog maar een rondje fris, ik de thee natuurlijk hopende dat het water nu heet is, en wachten geduldig tot onze maaltijd arriveert. Achteraf moet dat een hele toer zijn geweest om met een taxi even heen en weer naar een bekend adresje in Benghazi te rijden, het eten te bestellen, klaar te laten maken en in te pakken, om het ons keurig nog warm in aluminium schotels te serveren. Netjes hoor, inclusief servetjes en een keuze uit frisdrankjes die nog lekker zijn ook. Alle schotels blijken verschillend te zijn en we ruilen wat over en weer onderling met de kip en het lamsvlees in verschillende bereidingen tot we allemaal happy zijn.

Dan is het tijd voor ons vliegtuig. In de vertrekruimte heerst grote chaos. Twee of drie vluchten vertrekken tegelijkertijd en zelfs voor de Libiërs is het niet duidelijk welke vlucht er nu ingecheckt wordt. Ik prijs me alvast gelukkig om mensen als Mohammed en onze bewaker te hebben die zich daar mee moeien en links en rechts de nodige informatie vergaren. Bordjes zijn hier niet. Wij wachten geduldig in ons hoekje en kunnen ons de luxe veroorloven om de hele bedoening gade te slaan. Veel heren in keurige pakken schuiven aan in de lange rij, blijkbaar toch veel buitenlander en van sommigen zou je kunnen zeggen dat ze van het typische Italiaanse of Engelse type zijn, andere zou ik eerder als Libanees of zo aanzien. Tussendoor natuurlijk ook zwarte Afrikaners, donkere mannen in Arabische kledij en Berbergewaden, gesluierde vrouwen en de onvermijdelijke jengelende kinderen. Het lucht op als deze groep de deur uit is, er gaan toch wel veel mensen in één vliegtuig hoor als je dat zo bekijkt.

Eindelijk zijn wij aan de beurt, toch wat later dan aangekondigd maar in dit land maakt niemand zich daar nog druk over – ik ook niet, vreemd genoeg. We zullen er wel komen. Dit is een ander toestel dan voorzien is en dus kloppen de nummers van onze zetels niet. Nou, dan maar een andere stoel. Ik hou toch maar een plaatsje voor Mohammed naast mij open, de twee andere koppels zitten uiteraard bij elkaar en ik heb liever geen vreemde naast me. Dat lukt en uiteindelijk vliegt de tijd en landen we naar mijn gevoel toch wel vlug in Tripoli. Hier heerst dezelfde chaos als eerder om de koffers van de lopende band te halen, maar ik word gelukkig geassisteerd door een paar sterke mannen die zich door de menigte wringen en mijn koffer voor mij oppikken. Oh zo!

Er staat een ander busje op ons te wachten met een andere chauffeur, een jongeman die stoer wil doen en zorgt voor een oncomfortabele rit naar het hotel, hetzelfde Hotel Corinthia als bij aankomst. Het is bijna middernacht als ik eindelijk op mijn kamer ben. Wat een opluchting!

Klik hier om verder te lezen over Libië
Klik hier om mijn Foto Album van Ptolemaïs te bekijken

Ptolemaïs 2 - Libië 16

2011-12-19T10:46:00.003+01:00

Ptolemaïs ligt op een schuin hellend terrein dat vanuit zee oploopt naar de achterliggende bergen, een braak stuk grond vol gruis met hier en daar wat resten van gebouwen en zuilen. Zelfs het hippodamische stratenplan is moeilijk te herkennen; het is maar goed dat onze plaatselijke gids hier goed thuis is en ons de Decumanus en Cardo’s kan aanwijzen. Een stuk muur en een eenzame zuil duiden de plek aan waar de Boog van Constantijn uit 312 heeft gestaan, op het kruispunt van de Cardo met de dwarsliggende Decumanus. Deze Decumanus is hier statig gepromoveerd tot Monumentenstraat of Via Porticata waaraan rechts de Thermen liggen en links nog resten van een privéwoning. Het is dus aan deze weg dat het edict van Diocletianus uit 301 gevonden is waarmee de prijzen vastgelegd werden, en ook de lieflijke reliëfs met de Meanaden dat nu in het Museum staan.

Bij het volgende kruispunt, aangeduid met Vier Zuilen, slaan we rechtsaf en naderen vrij snel de imposante resten van de zg. Palazzo delle Colonne, de villa met de zuilen. Nou, daar kun je echt niet naast kijken! Van verre zie je dit kolossale geheel al liggen, zeker omdat er omheen weinig of niets is opgegraven of gerestaureerd. De Villa ligt hier in al zijn grandeur te pronken. Algemeen wordt aangenomen dat dit huis gebouwd is volgens een patroon dat in Alexandrië (Egypte) gangbaar was. Nauwkeurig is dit niet te achterhalen natuurlijk omdat het antieke Alexandrië diep onder de huidige stad ligt en men nooit een goed voorbeeld van een dergelijk huis heeft gevonden, maar het idee vind ik wel leuk. In elk geval woonde hier geen arme man.

De benaming Palazzo hebben we uiteraard aan de Italiaanse archeologen te danken, die hebben vastgesteld dat het geheel over een heel huizenblok (600 m2) en twee niveaus gebouwd is. Het achterste deel, het feitelijke woonhuis, ligt op een rotsplateau vanwaar uit de eigenaar een panoramisch uitzicht over de stad had en wij nu tot aan zee kunnen kijken. Dit deel had bovendien ook nog een bovenverdieping, ik vermoed met de slaapvertrekken. Ervoor op een lager niveau was ruimte voor acht winkeltjes (12) aan de straatkant met daarachter een eigen opslagruimte naast een vrij ruime patio (8) en een volledig badencomplex met Caldarium (9), Tepidarium (10) en Frigidarium (11), heel waarschijnlijk voor de heer des huizes en zijn familie. Er loopt trouwens een trap van het huis direct naar de patio beneden. Gelukkig staat er in mijn reisgids een keurig plan van het geheel zodat ik samen met de uitleg van onze plaatselijke gids die hier vroeger nog opgravingen verricht heeft, toch een goed beeld van het geheel kan krijgen. Vandaar dus ook de nummertjes tussen haakjes voor wie het net als ik precies wil weten.

De blikvanger hierboven zijn uiteraard de zuilen, weliswaar niet al te netjes gerestaureerd met grote kwakken beton, maar het geeft toch een idee. Hoogst uitzonderlijk is de vormgeving aan de onderkant van de zuilen met een bladmotief en smal toelopend uiteinde, iets dat meteen aan Egypte doet denken – vandaar de naam oecus aegyptius (6) waarmee dit vertrek aangeduid wordt. Je moet natuurlijk even je verbeelding laten werken om er de rijk bewerkte kapitelen uit het museum met de gezichtjes van Zeus en Mars bovenop te zien. Dat moet echt wel iets heel bijzonders geweest zijn!

Hierachter en dus centraal in dit complex ligt het atrium (1) met in het midden een bassin waarin duidelijk de watertoevoer naar de centrale fontein te herkennen is. Rondom liep dan een overdekte galerij steunend op Ionische zuilen en geplaveid met witzwart mozaïeken die men bij het uigraven zorgvuldig weer met aarde heeft bedekt maar die intussen hier en daar toch blootgesteld zijn aan de elementen en de voeten van de bezoekers. Eeuwig zonde toch? Onze gids heeft ooit meegewerkt bij de opgravingen van de villa en vindt het ook ontzettend jammer dat er zo weinig gedaan wordt om dit unieke patrimonium te bewaren. Wij durven amper over de verkruimelende mozaïeken heen te lopen! Midden achter dit Atrium ligt de zomereetkamer (3) met uitzicht op de binnentuin en het waterbassin, en waar het mozaïek met de Vier Jaargetijden eens als een centraal tapijt de vloer sierde. Links en wat meer beschut tegen de elementen lag de wintereetkamer (4) en rechts een vertrek dat men gewoon de Medusakamer (2) genoemd heeft naar het mozaïek dat hier gevonden is en nu in het museum staat.

Ik ben echt wel getroffen door de aanblik van deze Palazzo – niet alleen de ligging, die op zichzelf al opvallend is, maar ook door de hele combinatie van bijzondere zuilen en hun decoratie en beschildering, de vele mozaïekvloeren in kleur of in zwart-wit, om dan nog maar te zwijgen van de vele beelden die al deze vertrekken sierden want de Venus en Bacchus uit het museum zullen heus niet de enige stukken geweest zijn. Volgens mij overtreft deze Villa in statigheid en présence zeker wat men in Pompei of Herculanum heeft blootgelegd – ofschoon daar natuurlijk weer andere bijzonderheden aan verbonden zijn.

Het volgende huizenblok wordt bijna helemaal in beslag genomen door het Forum, geplaveid met kleine stukken marmer en ooit rondom omgeven door een zuilengalerij. Van die zuilen zijn er maar een paar gereconstrueerd – niet erg overtuigend overigens. Onder het Forum uit de 2^de eeuw (bij de Grieken was dit nog een Gymnasium) ligt echter een grote aaneenschakeling van waterreservoirs, t.t.z. acht cisternen in de noord-zuid richting over een lengte van 50 meter en negen oost-west ruimtes over een lengte 20 meter. Ik heb wel eerder cisternen onder de agora’s gezien in steden als Termessos en Sillyum in Turkije, maar nooit zo groot en zo uitgebreid als hier. De oudste reservoirs hier dateren uit de Hellenistische tijd en als we via een trap in het midden van het Forum in deze onderaardse ruimte afdalen, zien we duidelijk de steunbalken in de muren waar het oorspronkelijke vlakke houten dak op rustte. De Romeinen hebben dit hele stelsel later overkoepeld waardoor de opslagruimte voor het water meer dan verdubbeld werd tot zes miljoen liter! Een zeer indrukwekkende ervaring om hier door te lopen hoor!

Hier vlak achter ligt een klein Odeon dat heel controversieel blijkt te zijn. Oorspronkelijk was dit een Bouleuterion, maar wat we hier zien dateert uit de 4^de/5^de eeuw: een klein theater waarvan de halfronde orchestra gevuld kon worden met water. Het vreemde is dat de watertoevoer eigenlijk te ver van het theater lag om als zondanig gebruikt te worden. En zelfs als deze diepte met water gevuld werd, wat deed men er dan mee? Volgens sommige archeologen zouden hier miniatuur zeegevechten hebben plaatsgevonden, volgens andere zou het alleen de akoestiek ten goede komen. Hoe dan ook, het is en blijft voorlopig een enigma.

In de verte links, dus aan de westkant tekenen de contouren van de Teucheira stadspoort zich duidelijk af tegen de horizon.

We lopen de westelijke Cardo terug af naar de uitgang, maar stoppen nog even bij een de Romeinse villa waar het mozaïek van de Vier Jaargetijden is gevonden. Op zich is daar natuurlijk niets meer van te zien, maar het is zeker ook een woning die de naam villa verdient. Het bijzondere hier is dan weer dat de zuilen rond het atrium aan één kant in een soort halve cirkel lopen. Tenminste eens iets origineels i.p.v. de standaard rechthoekige vorm. Gewone gladde zuilen omzomen het binnenplein, netjes gerestaureerd zonder oplapmiddelen van cement en dergelijke zoals de Italianen dat graag deden.

Klik hier om het hele reisverhaal van Libië te lezen

Klik hier om mijn Foto Album van Ptolemaïs in de Cyrenaika te bekijken

Ptolemaïs 1 - Libië 15

2011-12-16T12:48:00.003+01:00

De hoofdtraktatie voor vandaag is echter Ptolemaïs, waarvan de oorsprong teruggaat tot het midden van de 6^de eeuw v.C. De antieke naam uit de tijd vóór de overheersing van Alexandrië is niet bekend. Dankzij zijn gunstige ligging floreerde de stad tot hij getroffen werd door de zware aardbeving van 365, waarna de invallen van de Vandalen in 428 uiteindelijk de genadeslag gegeven hebben. De Byzantijnen verhuisden de militaire gouverneur naar Apollonia en de Arabieren hebben er uiteindelijk voor gezorgd dat Ptolemaïs helemaal verlaten werd. Het ziet er trouwens vandaag de dag nog verlaten uit, inclusief de al even verlaten resten van huizen die de Italianen hier begin vorige eeuw neergezet hebben – een uitgesproken ghost-town maar daardoor wel zeer intrigerend. Het is een raar gevoel om tussen de kleurige verlaten gevels met uitgewerkte smeedijzeren poorten en eenzame muurtjes de loodrechte weg af te rijden naar een bijna even desolaat opgravingterrein. Een irreëel en spookachtig beeld van het huidige Tolmeitha als voorbode naar een even vaag en bijna leeg Ptolemaïs uit de oudheid want op het eerste zicht staat er amper een gebouw overeind.

Ook hier stoppen we eerst bij het museum aan de ingang van het terrein. Nou ja, museum is hier net als elders een groot woord voor wat in feite een grote opslagruimte is, zij het wel dat de voorwerpen min of meer tentoongesteld worden, al dan niet voorzien van een bordje met uitleg. Maar goed, het is beter dan niets en de vondsten worden op deze manier goed bewaard terwijl ze tegelijkertijd toegankelijk zijn voor het geïnteresseerde publiek zoals wij. Ik vergaap me hier aan de fijne mozaïekpaneeltjes die blijkbaar vanuit Alexandrië ingevoerd werden om hier ergens een keurplaatsje te krijgen in het midden van een grove mozaïek dat door plaatselijke ambachtslieden gelegd werd. Hier schittert zeker het Medusamozaïek dat uit de Palazzo delle Colonne komt, samen met twee fragmenten met hanen en vissen, alsmede een groot mozaïektapijt waar de vier jaargetijden op staan afgebeeld met onderaan twee panters. Wat een pracht!

Naast een onthoofde Bacchus en een elegante Venus met het hoofd van Demeter (een rare combinatie!) beide uit de 2^de eeuw n.C. en afkomstig uit bovengenoemde Villa, staan hier een aantal beschilderde zuilen en kunstig uitgewerkte Korinthische kapitelen waarin de kopjes van Zeus en Mars verwerkt zijn – ook weer iets nieuws! Verder hangen er een paar luchtfoto’s, o.a. van de bewuste villa en ik ben nu toch echt wel benieuwd wat ik daar ter plaatse nog te zien zal krijgen. Tussen allerlei architectonische details staat ook een stuk sarcofaag met diep uitgewerkt reliëf en volgens onze gids zou hier Achilles op horen te staan, met achter hem zijn moeder Thetis. Opvallend, op zijn minst, maar ik vraag me eigenlijk af wat hij hier komt doen …

En dan wacht mij hier een verrassing, een wat gehavend paneel dat gevonden werd op de Via Porticata. Hierop staan namelijk een aantal goederen vermeld met hun respectievelijke prijs zoals vastgesteld in een bevelschrift van Diocletianus uit 301 n.C. Dat zoiets überhaupt bestaan heeft! Uit dezelfde Via Porticata komt het bijzonder sierlijk reliëf met zes dansende Maenaden. In de oudheid was dit een heel bekend onderwerp, ooit een sokkel waarop het beeld van de toneelschrijver Euripides stond. Het origineel stamt uit Athene en werd in 405 v.C. gemaakt, maar dit is de best bewaarde (Romeinse) kopie. De in extase verkerende Maenaden, volgelingen van Dionysus, zijn bijzonder sierlijk in hun wapperend gewaad, wuivend met thyros staf en zwaaiend met hun tamboerijnen. Jammer dat het in latere jaren als rand voor de waterput gebruikt is, maar ondanks dat is het geheel toch heel goed bewaard gebleven.

Vlakbij dit museum, ligt de eetgelegenheid waar ons middagmaal geserveerd zal worden, want het is intussen alweer zover. Dit is voor mij een van de beste maaltijden, misschien gewoon omdat ik nu honger heb na al die dagen vasten. Voor de verandering krijgen we een lichte groentesoep, gevolgd door een couscous met gegrilde kip en als toetje een schaal met watermeloen. Ook de dorstlessende muntthee ontbreekt hier niet. Lekker hoor!

Klik hier om het hele reisverhaal van Libië te lezen
Klik hier om mijn Foto Album van Ptolemaïs in de Cyrenaika te bekijken

Alexander de Grote in Skopje

2011-12-10T07:30:00.000+01:00

Iedereen is intussen al wel vertrouwd met de vele controversiële berichten over het reuzenbeeld van Alexander de Grote te paard dat in het centrum van Skopje neergepoot is. De FYROM (Former Yugoslav Republic of Macedonia) heeft voor grote opschudding bij de Grieken gezorgd voor wie Alexander de Grote van hun en van hun alleen is. Ik vraag me dan wel af hoeveel ophef er gemaakt zou worden als een dergelijk standbeeld in Londen of New York opgericht wordt. Zo heeft Parijs bij voorbeeld twee Alexander-beelden staan op de hoek van de Champs-Elysées en de Place de la Concorde, maar ik heb daar nooit iemand over horen klagen. Dit is slechts één voorbeeld, maar er zullen er zeker meer zijn.

De inhuldiging in Skopje heeft voor vele gefronste wenkbrauwen gezorgd en veel krantencolonnes over de hele wereld zijn ermee gevuld. Een uitmuntend artikel stond onlangs te lezen in Today’s Zaman, een Turkse krant dan nog wel, en dat overgenomen is door de Engelstalige The Guardian. De auteur heeft tenminste een serieuze poging gedaan om de ingewikkelde historische erfenis van zowel Griekenland als de Balkan-landen te ontrafelen.

Koning Philippus II (383-356 v.C.) mag dan geen volbloed Macedoniërs geweest zijn, maar dat was zijn zoon, Alexander de Grote, ook niet. Vreemd genoeg werd Macedonië in de oudheid niet beschouwd als deel uitmakend van Griekenland, maar werd slechts beschouwd als een bufferzone tussen de Griekse stadstaten en de Barbaren. Griekenland op zich bestond eigenlijk ook al niet. Dat danken we aan Koning Philippus II die als eerste alle steden en staten samenbracht onder één enkel beleid (het zijne uiteraard) dat vastgelegd werd in het Verdrag van Korinte – een soort Verenigde Naties in die tijd. Athene zelf was helemaal niet happy met deze regeling en die hebben ook geen moment getwijfeld om dit verdrag ter sprake te brengen zodra het nieuws van de moord op Philippus hen bereikte. Alexander moest het hele onderhandelingsproces overdoen zodra hij het koningschap overnam!

Je zou verwachten dat dit louter geschiedenis was, blijkbaar dus helemaal niet. Toen Alexander eenmaal de hele toenmalige bekende wereld veroverd had, werd hij een iconisch symbool voor de Grieken en dat is hij dus nog steeds. Nu dat Alexander beroemd was en dat de impact van zijn veroveringstochten tot hen doordrong, waren de Grieken van het vastenland maar al te blij om zich te beroepen op zijn daden en verwezenlijkingen – iets dat ze blijkbaar eeuwenlang gedaan hebben. Van Dionysus en Heracles tot Achilles en Pericles, lijken de Grieken altijd wel een ideaal nagestreefd te zijn om als voorbeeld te dienen.

Maar terugkerend naar Skopje moet ik toegeven dat dit buitenmaatse beeld dat diplomatisch (?) omgedoopt is tot “Held te paard”, een ruwe lelijke Alexander toont. Het geheel is 13 meter hoog, waarschijnlijk om de leegte van het enorme plein wat op te vullen, maar het beeld strookt helemaal niet de strenge gebouwen er omheen. Als ik dan lees dat er voor dit “oeuvre” het lieve sommetje van tien miljoen euro’s neergeteld werd, vraag ik me echt wel af wie dit gewild heeft. Alleen een politicus kan een dergelijk bedrag uitgeven voor een totaal nutteloos beeld. Ik ben ervan overtuigd dat de inwoners van de FYROM het geld liever in nieuwe infrastructuur of economische ontwikkelingsprojecten hadden gestoken – iets nuttigs in elk geval.

Een paar dagen later, lees ik tot mijn grote verbazing dat dit monstrueuze beeld nog versterking krijgt van Alexanders leger! Zo worden er acht levensgrote bronzen falanx soldaten aan toegevoegd en nog eens acht bonzen leeuwen (zie: artikel in het Sofia News Agency). Waarom het getal acht en waarom juist acht leeuwen (koningschap?) is een open vraag. Ik vraag me bovendien af of het bij deze aanvulling blijft of dat we er nog meer kunnen of moeten verwachten.

De zogenaamde goodwill om het beeld een paar weken geleden om te dopen tot “Held te Paard” valt hierbij helemaal in het water. Het overgrote deel van deze soldaten en leeuwen moet toen toch al klaar gestaan hebben in het gietatelier. Het staat buiten kijf dat deze Macedonische falanx bij Alexander de Grote thuishoort. Welke politici of omstanders proberen ze hier nu om de tuin te leiden?

Ze zijn toch echt wel koppig daar in Skopje – ze willen het gewoon niet begrijpen, denk ik. Geen wonder dat Griekenland diep ongelukkig is met deze hele situatie en de beeldengroep als een provocatie ziet, en daarin kan ik ze geen ongelijk geven. Dit hele gebeuren heeft intussen zelfs de EU bereikt waar de Commissaris voor Ontwikkeling, Stefan Fule, verklaard heeft dat als Macedonië (t.t.z. de FYROM = Former Yugoslav Republic of Macedonia) doorgaat met dit soort acties en zijn hervormingspolitiek niet verbetert, zij niet langer kandidaat zijn om toegelaten te worden tot de EU (de landsnaam Macedonië, zelfs in zijn aangepaste vorm van FYROM heeft de gemoederen van de Grieken nog niet tot bedaren kunnen brengen). Ik betwijfel dat een dergelijk dreigement ergens toe zal leiden.

In 1991 heeft de Republiek Macedonië (FYROM) niet alleen de naam van Macedonië “gestolen” maar ook herhaaldelijk beslag gelegd op een aantal historische figuren uit de buurlanden - Alexander was niet de eerste. Zo hebben de Bulgaren intussen ook al een klacht ingediend omdat er op datzelfde plein in Skopje een vijf meter hoog marmeren beeld opgericht is ter ere van Tsaar Samuil, de grote Bulgaarse held die tegen Byzantium gevochten heeft en niets met Macedonië te maken heeft!

Je kunt toch niet zomaar een held “lenen” van je buren, alleen omdat je er zelf eentje wilt of nodig hebt! Een held is een basisvoorrecht van elk individueel land, een privilege dat gerespecteerd moet worden.

Qasr al-Libya - Libië 14

2011-12-02T22:04:00.007+01:00

Dag 4 – Ptolemais, Benghazi en retourvlucht naar Tripoli

Onze terugweg naar Benghazi loopt langs de graven van Cyrene en we stoppen voor een laatste, alles omvattende blik over het Heiligdom van Apollo – wat een aanblik! Wat verderop komen we onverwachts langs de Tempel van Demeter die ik eerder vanuit de bovenstad had zien liggen. We mogen even van dichtbij gaan kijken naar de tempel en de bijbehorende altaren tegen de achtergrond van Cyrene zelf, hoog bovenop de heuvel. Wat bijzonder om nu de archeologen van dichtbij aan het werk te zien. Het lijkt wel een hedendaagse bouwwerf met plannen en opmetingen, alleen wordt hier niet gebouwd maar gegraven. Weer iets om opgewonden over te zijn hoor!

We rijden verder westwaarts parallel met het langgerekte gebergte dat Jebel Akdar heet, t.t.z. de Groene Berg, waarvan de gemiddelde hoogte tussen de 500 en 600 meter ligt. Het is dankzij dit gebergte dat de kustvlakte zo vruchtbaar is en dat men hier zonder irrigatie van alles kan verbouwen. Vandaar dat dit deel van de Cyrenaica in de oudheid deel uitmaakte van Rome’s graanschuur, samen met het Nijldal in Egypte. Dat wist ik dus helemaal niet. Begin van de jaren 1930 werden hier dan weer boerderijen gebouwd om er Italiaanse kolonisten in te settelen, maar die stonden niet te trappelen om zich in deze regio te vestigen en in 1941 was het eigenlijk al bekeken toen hier de Tweede Wereldoorlog uitgevochten werd. Wel heeft het tot 1956 geduurd eer Italië het land van deze kolonisten officieel overdroeg aan Libië, maar tegen die tijd waren de meeste boerderijen al helemaal verlaten. De Libiërs zelf hadden hier weinig animo voor en omdat de akkers zijn verwaarloosd, grijpt men nu terug naar het fokken van vee.

Vanuit dit gebergte van Jebel Akdar lopen een aantal diepe wadi’s naar zee en de meest indrukwekkende hoort de Wadi Kuf te zijn waar een moderne witte hangbrug over gebouwd is en waar dus ook onze moderne weg overheen loopt. Wij gaan er ad pedibus over om de sfeer op te snuiven en om van verre weliswaar een blik te werpen op de vele al dan niet kunstmatige grotten die deze diepe kloof rijk is en van waaruit het verzet tegen de Italiaanse bezetter gevoerd werd. Een stukje Libische geschiedenis is dit uiteraard, maar het maakt op mij weinig indruk. Eigenlijk was ik veel liever langs het wandelpad naar beneden gelopen en aan de andere kant weer naar boven, dan zou ik echt even iets van Libië geproefd hebben. Maar ja, naar mijn mening wordt niet gevraagd natuurlijk.

Onze volgende halte is in Qasr al-Libya, het antieke Olbia dat in de 6^de eeuw omgedoopt werd in Theodora ter ere van de gelijknamige keizerin. In die tijd werden er twee uiteraard Byzantijnse kerken gebouwd. De westelijke kerk, die later bij het fort van de Ottomanen getrokken werd (het woord qasr betekent fort), is vrij goed bewaard gebleven. In het voorbijgaan vang ik er een glimp van op, een op het eerste zicht nietszeggende bouwval. Raar toch. De oostelijk kerk, met een rechthoekige plattegrond, is praktisch volledig ingestort maar hierdoor zijn de onderliggende mozaïekvloeren keurig bewaard gebleven tot ze in 1957 ontdekt werden. Het grote mozaïek van het middenschip bestaat uit 49 panelen, plus een paneel met de inscriptie dat deze Basilica gebouwd werd in opdracht van bisschop Makarios in zijn derde ambtsjaar, t.t.z. in 539. Om deze bijzonder gave collectie veilig te stellen, zijn de paneeltjes stuk voor stuk uitgezaagd en naar het nabijgelegen museum overgebracht. Alleen jammer dat de tafereeltjes nu in een beetje willekeurig volgorde aan de wand hangen en niet volgens het oorspronkelijke patroon. (Voor wie hier echt meer details over wil weten kan terecht op de site Theodosias waar alle mozaïekpanelen in hun juiste volgorde geplaatst zijn).

Hoe dan ook, de samenhang van de picturale uitbeeldingen laat veel ruimte voor speculatie en interpretatie. Duidelijk herkenbaar (en leesbaar dankzij de Griekse teksten) zijn bij voorbeeld de vier paradijsrivieren uit de Genesis: Gion (Nijl?), Phison, Eufraat en Tigris. Drie vrouwenfiguren worden aangeduid als ktisis, kosmesis en ananeosis, wat zou kunnen verwijzen naar de stichting, versiering en vernieuwing van de kerk of naar symbolen voor de schepping, de wijding en de eucharistie. Er zitten zelfs nog heidense figuren tussen zoals Kastalia, de nimf van de bron in Delphi. Verder een pauw als symbool van het vroege christendom, een aantal gebouwen die mogelijk verwijzen naar de uitbreiding van Olbia, en een stoere stadspoort afgebeeld met de tekst Polis Nea Theodorias, ongetwijfeld een verwijzing naar keizerin Theodora in Olbia. Wat mij betreft is de blikvanger de uitbeelding van de vuurtoren van Alexandrië – dat denkt men tenminste uitgaande van de toelichtende tekst O Pharos (de vuurtoren). Deze vuurtoren is tenslotte een van de Zeven Wereldwonderen die in de stad van Alexander de Grote stond!

Interessant is het dan om na afloop even te gaan kijken naar de plek in de Basilica (nu niets meer dan een schamele schuur) waar deze paneeltjes uit de vloer gehaald werden. Het is een povere en stoffige aanblik – maar goed dat de tafereeltjes veilig en wel (en schoon) in het museum zijn ondergebracht hoor!

Middenin het museum ligt ook nog een mozaïek met zo genaamde Nijltaferelen afkomstig uit de zijbeuk van dezelfde westelijke kerk. Hierop is o.a. te zien hoe een boer zijn kostbare koe uit de bek van een krokodil probeert te houden. Het Byzantijns mozaïek behoort niet tot de meest verfijnde, maar deze stukken zijn wel opmerkelijk gaaf en dus zeker de moeite van het bekijken waard.

Klik hier om het hele reisverhaal van Libië te lezen
Klik hier om mijn Foto Album van Qasr al-Libya te bekijken

Apollonia - Libië 13

2011-12-01T12:23:00.006+01:00

Om het even kort samen te vatten, liggen hier vooral Byzantijnse resten zoals de stadsmuur en de verschillende Basilica’s. In elk geval staan er hier drie, een drieschepige westbasilica, een vijfschepige centrale basilica, en helemaal aan het einde van het terrein de oostbasilica die het grootst is met een Baptisteria (doopvont) uit de 6^de eeuw. Dit doopvont is in zoverre bijzonder omdat het zomaar zes treden telt, terwijl er normaal maar drie zijn. Dit zou kenmerkend zijn voor de grandeur van deze Grote Kathedraal. Onze gids, die nog dezelfde is als gisteren in Cyrene, weet hierbij te vertellen dat men in de Byzantijnse tijd niet doopte om de mensen te bekeren tot het christelijke geloof, maar om hun zonden te vergeven. Voor kleine zonden was één onderdompeling genoeg, maar voor zware zonden kon je vijf of zes keer kopje onder moeten! Nou moe, dat heb ik nog nooit gehoord, maar ergens misschien wel logisch als je bedenkt hoeveel doopvonten er zo al voorhanden zijn. Wat moesten ze trouwens hier in een betrekkelijk kleine stad als Apollonia met drie van die grote basilica’s doen? Blijkt nu dat ze niet allemaal tegelijkertijd gebouwd zijn en ook niet tegelijkertijd gebruikt zijn. Ja, dan kan het natuurlijk.

Naast de Centrale Basilica liggen hier ook resten van een Romeins badhuis waar ik behalve de toegang tot een van bassins maar weinig hoogte van kan krijgen. Tja, de Byzantijnen hebben er later in huisgehouden hé? Ongeveer daar tegenover langs de Byzantijnse stadsmuur ligt dan het Paleis van de Dux, de Byzantijnse gouverneur Hekobolius uit de 6^de eeuw, t.t.z. de tijd waarin Apollonia de hoofdstad was van de Pentapolis. Het paleis stelt eigenlijk niet veel voor, maar het verhaaltje dat erbij hoort vind ik wel leuk. Deze Hekobolius hield er namelijk zes jaar lang een uiterst knappe maîtresse op na met de klinkende naam Theodora. Op een dag danste zij in Constantinopel voor Keizier Justinianus die op slag verliefd werd en spoedig daarop met haar trouwde. Zo belandde Keizerin Theodora dus aan het Keizerlijke Hof waar zij lang en gelukkig leefde … Nou ja, het huwelijk duurde een twintigtal jaren – zij stierf voor Justinianus, op 28 juni 548.

Bijna aan het einde van het terrein liggen resten van de Acropolis, waar nog wel wat opgegraven kan worden. Net buiten de stadswallen vinden we het onvermijdelijke Romeinse theater (ofschoon volgens Grieks model) dat nu praktisch aan zee ligt. Volgens een inscriptie die vlakbij het podium is teruggevonden zou dit theater dateren uit het jaar 92 toen Diocletianus keizer was. Ondanks dat de Byzantijnen hier veel bouwmateriaal weggehaald hebben om elders in de stad te gebruiken, is dit het best bewaarde theater van Cyrenaica.

Als ik zo even terugkijk over Apollonia dan vallen vooral de gerestaureerde zuilen van de verschillende basilica’s op en niet alleen omdat die nu overeind staan, maar het is vooral de tekstuur die ik opvallend vind. Ze zijn namelijk gemaakt van cipolline marmer afkomstig van het eiland Euboia voor de Griekse kust. Cipolline is de Italiaanse naam voor uien, en omdat deze soort marmer net zo gevlamd is als uien en in een grijsgroene kleur voorkomt, hebben ze niets beters gevonden dan deze naam – wel toepasselijk moet ik zeggen .

Teruglopend langs de kust stoppen we even bij vier grote ronde putten die in de rots zijn uitgegraven en gediend zouden hebben om er de vis in te marineren. Zo werd het beroemde garum gemaakt, een vispasta waar de oude Romeinen dol op waren.

Ons avondmaal verloopt rustig en ik ben toch blij als ik om 21u30 in mijn bedje lig! Morgen hebben we weer een zware dag voor de boeg.

Klik hier om het hele reisverhaal van Libië te lezen
Klik hier om mijn Foto Album van Apollonia in de Cyrenaika te bekijken

Apollonia, Lathrun - Libië 12

2011-11-29T18:20:00.004+01:00

Dag 3 – Al-Athrum, Ra’s al-Hillal en Apollonia

In de frisse ochtendzon ziet alles er weer goed uit. Het ontbijt wordt in de eetzaal op de bovenste verdieping geserveerd en ik geniet van het uitzicht over de blauwe Middellandse Zee en de aangrenzende resten van het antieke Apollonia. Ik kon het beroerder treffen. Het ontbijt is niet erg gevarieerd, maar de broodjes zijn vers en het smaakt me toch wel.

Vandaag en vooral vanmorgen gaan we op de Byzantijnse toer, niet meteen mijn favoriet onderwerp want die Byzantijnen hebben volgens mij veel verwoest en er maar weinig voor teruggegeven dat de moeite waard is. Maar goed, ik hou mijn mening uiteraard voor me en trek mee, eerst naar Ra’s al-Hillal, een paar kilometers ten oosten van Apollonia waar nog resten van mozaïeken tussen het witte marmer in de Byzantijnse kerk te zien zijn, o.a. een Svastika die net andersom staat en dus zou verwijzen naar oude invloeden uit het oosten en met name uit India. Vandaar gaat de tocht naar het nabijgelegen Lathrun, ook wel Al Athrun genoemd waar er meer te zien is omdat de opgravers zich de moeite getroost hebben om meer Korinthische zuilen en marmeren wanden overeind te zetten. Dat geeft natuurlijk een veel duidelijker beeld van hoe zo een Byzantijnse kerk er uit heeft gezien ten tijde dat hier het antieke Erythron lag. In feite ben ik nog het meest onder de indruk van de kustlijn hier. Totnogtoe was alles vlak, van Tripoli tot Benghazi aan toe, maar eens voorbij Apollonia is hij rotsachtig en de inktblauwe zee spat tegen de grillige rotspunten uiteen in spectaculaire witte explosies. Een lust voor het oog en bepaald verfrissend, er is leven in de brouwerij na al die slappe slaperige strandjes!

Ik loop in een soort roes. Ik ben er en ik ben er toch ook weer niet. Het valt onze gids Mohammed blijkbaar toch ook op en hij laat mij de keuze om een rustpauze in te lassen in het hotel terwijl hij met de rest van het gezelschap naar Cyrene rijdt voor het middagmaal en een korte blik op de Necropolis. Het voorstel klinkt aanlokkelijk, even rust, even languit om dan straks volop van Apollonia te kunnen genieten. Zo gezegd, zo gedaan. Terug in het hotel geeft hij instructies dat ik daar kan eten als ik dat wil en ik trek meteen naar mijn kamer die gelukkig al gedaan is. Ik val bijna meteen in een heerlijk helende slaap. Daar knap ik van op. Ik heb trek in iets pittigs, kippensoep misschien? Nee, ze hebben alleen hun eeuwige linzensoep maar die smaakt me toch wel. Ik neem er nog wat rijst bij, een beetje vastigheid en toch ook licht. Voor de thee moet ik beneden aan de bar zijn, die wordt niet in het restaurant geserveerd. Raar hoor, maar goed, het zal wel zo zijn reden hebben. Intussen loopt het tegen vieren, het uur waarop het gezelschap terug zou keren om Apollonia in te gaan. Ze zijn mooi op tijd en ik ben blij dat ik me weer fit genoeg voel om mee sjokken – nou ja, sjokken …?

Zoals ik al eerder zei, het antieke Cyrene lag 20 kilometer landinwaarts en de nabijgelegen kustlijn bood maar weinig bescherming voor de kwetsbare Griekse schepen, behalve dan de beschutte inham van Apollonia. In de 7^de eeuw v.C. was dit al een eenvoudige haven, en in de 4^de eeuw v.C. werden de eerste grote werken uitgevoerd om de aanlegplaats te beschermen tegen de strakke noordenwind. Nou, die noordenwind, daar heb ik intussen ook kennis mee gemaakt want hij staat inderdaad pal op de kust en zorgt voor temperaturen die toch een stuk beneden mijn verwachtingen liggen. Aan de westkant werd een soort binnenhaven aangelegd, beschermd door twee torens, terwijl op de oostelijke punt van de eilandjes voor de kust een vuurtoren lag. Pas in de eerste eeuw v.C. werd Apollonia een volwaardige stad.

Dit alles had natuurlijk te maken met het Ptolemeïsche bestuur vanuit het verre Alexandrië. Deze farao’s hadden steeds meer moeite om het opstandige Cyrenaica in bedwang te houden. En zo gebeurde het dat Ptolemeus III in 246 v.C. besloot om hier een aantal nieuwe steden te stichten. Nou ja, nieuw … ze bestonden al, maar hij gaf ze een nieuwe naam. Zo werd Tokra nu Arsinoë genoemd naar zijn moeder; de havenstad Barke heette voortaan Ptolemaïs naar zijn vader; en het Griekse Euhesperides kreeg de naam Berenice (het latere Benghazi), net als zijn zus. Zo ontstond de zg. Pentapolis, een Vijfstedenbond van Cyrene, Apollonia, Ptolemaïs, Arsinoë en Berenice. Toen de zoon van Ptolemeus III in 96 v.C. stierf liet hij deze Pentapolis met de rest van de Cyrenaica in zijn testament aan de Romeinen achter, die hiermee meteen een stuk dichter bij Egypte zaten hé?

Voor de deur van het hotel ligt een vormeloos, keurig geasfalteerd plein dat de ruimte opvult tussen het hotel, het betonnen haventje en de grenzen van het antieke Apollonia. Via een bres in de stadsmuur die de Byzantijnen rond de stad opgetrokken hebben, stappen we binnen. Links vlak aan het water is nog een versterkingstoren te zien waar ooit de antieke toegangspoort lag. Eigenlijk ligt hier maar een halve stad, de andere helft ligt onder water – een gek idee. In Cyrene was ik al eerder geconfronteerd met de verwoestende kracht van de aardbeving die in 365 heel Noord-Afrika door elkaar heeft gerammeld, met als gevolg dat het land meteen vier meter diep onder water is komen te liggen. Hier in Apollonia is dat dus heel duidelijk te zien en de drie eilandjes die voor de kust liggen blijken dus gewoon de resten te zijn van de noordelijke havenpier. De antieke haven zelf ligt helemaal onder water – vandaar natuurlijk die moderne betonnen aanlegsteigers voor de deur. Het is dus niet zo vreemd dat Apollonia niet meteen als haven aanvoelt, en zeker niet voor een stad zo groot als Cyrene. Naar het schijnt heeft men wel de wrakken van twee schepen uit de 4^de eeuw v.C. gelokaliseerd daar in de antieke haven waar momenteel Franse archeologen aan het duiken zijn.

Klik hier om het hele reisverhaal van Libië te lezen
Klik hier om mijn Foto Album van Apollonia in de Cyrenaica te bekijken

Cyrene - Apollonia - Libië 11

2011-11-24T21:02:00.004+01:00

Hiermee zijn we nu echt aan het einde van ons bezoek gekomen. Mijn hersenen staan roodgloeiend van al die indrukken! Ik verga nu van de dorst en kan even alleen maar aan een grote fles koel water denken! Ik had wel wat water mee, dan dat was ontoereikend, geen idee hoe groot deze site wel was en hoelang we hier zouden rondlopen. Twee en half uur was dat, en dan nog in een (voor mij) hoog tempo. Was ik hier op eigen houtje geweest dat had ik minstens het dubbele moeten uittrekken, zeker weten. In het Italiaanse dorp Shahat dat middenin en bovenop het oude Cyrene ligt zijn wel een paar winkeltjes die op toeristen berekend zijn, inclusief keurige toiletten waarvoor je wel apart de sleutel moet gaan vragen tegen betaling. Nou ja, dat is het minste. Dan zit ik weer in het hobbelend busje, helemaal beduusd van alles wat ik gezien heb en diepgelukkig met mijn verfrissende dronk.

Vrij onverwacht rijden we Apollonia binnen, nou ja het huidige dorp heet wel Susa. Het is een vreemd samenraapsel van Italiaans gekleurde huizen tussen stoffige en halfvervallen betonbouwsels, gedeeltelijk geasfalteerde straten en pleintjes die ooit een zekere prestige moesten uitstralen. Ons hotel, het enige in het dorp, valt dan ook helemaal uit de toon. Het is de enige hoogbouw en het enige moderne gebouw, wel exclusief gelegen vlak aan zee en vlak naast de resten van het antieke Apollonia. Binnen lijkt het allemaal een beetje passé, maar mijn kamer is schoon en de lakens en handdoeken onverwacht fris. Er is een balkonnetje aan met uitzicht op de felgekleurde bootjes die op het droge liggen rondom de haven. Wat een rust!

Ik heb even wat tijd voor mezelf tot het avondeten en kan dus even op mijn gemakt douchen en verder wat aanrommelen. We blijven hier bovendien twee nachten, dus morgen geen gezeul met de koffers. Maar ik voel me niet lekker. Misschien de vermoeidheid van de afgelopen drukke dagen met heel veel impressies, misschien het vreemde kruidige eten (ofschoon ik mooi van alle salades en rauwkost afgebleven ben), wie zal het zeggen. Ik ga eventjes op bed liggen en laat de gewelddadige rust over me heen komen, maar dan is het etenstijd. Ik heb gisteren al mijn maaltijd overgeslagen, dus vind ik dat ik vandaag toch mee moet doen. Nou, het lukt dus net niet. Mijn lunch en wie weet wat nog meer, alles komt er uit. Dat lucht wel op, maar als ik uiteindelijk in de eetzaal arriveer en de glibberige visjes op de borden me met glanzende ogen aanstaren heb ik al meteen genoeg. Nee, sorry. Ik zie jullie morgenochtend wel! Na een tweede opruiming val ik gelukkig in een diepe slaap. Het raam kan hier open en ik lig lekker onder de warme dekens. Ziezo, wie doet me wat!

Klik hier om het hele reisverhaal van Libië te lezen
Klik hier om mijn Foto Album van de Cyrenaica te bekijken

... en toen trok Alexander naar Sagalassos (in Pisidië)

2011-11-17T10:49:00.007+01:00

Nou ik ook. Om 9 uur rij ik weg uit Antalya en om kwart voor twaalf parkeer ik voor de ingang, aan het einde van het 8 km lange smalle weggetje dat vanuit Ağlasun naar boven slingert. Het uitzicht blijft me bekoren want ook nu vergaap ik me aan het eindeloze landschap aan de voet van de omliggende ruige besneeuwde toppen en torenhoog boven het stadje Ağlasun. Een arendsnest!

Je moet Alexander de Grote toch bewonderen als je hier staat. Ik kan het me zo moeilijk voorstellen hoe hij met, laten we zeggen een leger van 10.000 man, deze klim naar boven gemaakt heeft! Vóór de winter van 334 v.C. was een deel van zijn leger met Parmenion mee naar Gordion getrokken en ook mochten de jonggehuwden naar huis in Macedonië om daar de winter door te brengen. Afspraak was dat ze elkaar in het voorjaar van 333 v.C. in Gordion zouden treffen. Alexander was dus maar met een deel van zijn soldaten door Lycië getrokken en nu in het vroege voorjaar van 333 v.C. schat ik dat hij met zo een 10.000 man oprukte naar het noorden om zich bij Parmenion aan te sluiten. Dit is mijn eigen berekening hoor, maar ik kan me hier toch geen groep van tien duizend man voorstellen, plus de paarden, plus de tros met dienaars, slaven, prostituees en handelaars.

Sagalassos, dat volgens oude Hittietische inscripties al in de 14^de eeuw v.C. vermeld staat als Salawassa, is net als alle andere steden in de regio herhaaldelijk onder de voet gelopen en was dan eens in het bezit van Frygië, dan weer van Lydië, om daarna door de Perzen bij Pisidië ingelijfd te worden. Het was een krijgslustig volkje en ze hebben Alexander ook niet bepaald met open armen ontvangen. Zoals altijd en overal, je weet wat je hebt maar je weet niet wat je krijgt – en zo zullen ze er in Sagalassos ook wel over gedacht hebben. Na Alexanders dood, deelde Sagalassos het onzekere lot van zijn buren om uiteindelijk, net als alle andere steden en regio’s, in 133 v.C. na de dood van Attalus III van Pergamon bij de Romeinse Provincia Asia ingelijfd te worden. De stad was toen volledig Hellenistisch, en Grieks was er de voertaal. Hij groeide uit tot een betrouwbare leverancier van graan en olijven, en ook de plaatselijke kleibedden leverden een handel op in gebruiksvoorwerpen als amforen, potten en schalen voor de export naar het hele Middellandse Zeegebied. Ruim zeshonderd jaar lang verliep deze ceramiekproductie hier zelfs op industriële wijze!

Op zijn hoogtepunt moet Sagalassos 50.000 inwoners geteld hebben en het is bekend dat de stad zeker tot de 13^de eeuw n.C. bewoond was. De ondergang van de stad werd ingezet door opeenvolgende aardbevingen in 518, en vooral die van 644 en 661, waarna de genadeslag kwam met de pestplaag en de invallen van de Arabieren. In de 11^de eeuw werd Sagalassos, dat op de karavaanroute tussen Antalya en Konya lag, Turkmeens bezit, en weer later van de Seljoeken. Ofschoon de stad al in 1706 door een reizende Fransman herontdekt werd, moesten we wachten tot 1985 toen een Brits-Belgisch team de plek in kaart bracht. Sinds 1990 zijn het de Belgen die hier elke zomer met een ploeg van 200 man opgravingen komen verrichten. Het is nu mijn derde bezoek, telkens met twee jaar tussenpauzes en ik verbaas me er elke weer over hoeveel werk deze mensen o.l.v. Prof. Marc Waelkens hier elke keer weer verzetten!

De eerste gebouwen die ik nu, wel voor het eerst op eigen houtje, tegenkom zijn de Romeinse Thermen, een reusachtig geheel dat tussen 168 en 180 n.C. opgetrokken werd en dat samen met de Thermen van Efeze tot de grootste van Turkije zouden behoren. Het is duidelijk te zien dat deze baden na de aardbeving van 518, in volle christelijke periode dus, hersteld en aangepast zijn. Blijkbaar zullen ze binnenkort ook voor de toeristen opengesteld worden. Spannend weer hoor!

De Beneden Agora is nu ook grandioos gerestaureerd met monolithische marmeren zuilen in verschillende kleuren aan de gevel van het Nympheum waar in de nissen ooit beelden gestaan hebben. Sommige hiervan zijn nu in het Museum van Burdur ondergebracht, maar het moet wel een pracht geweest zijn, hoor! De marmeren plavuizen liggen er ook nog allemaal en de trap die naar het daaronder liggende plein voerde, eens aansluitend op de weg vanuit het dal (ruwweg vanuit het huidige Ağlasun). Wat een uitzicht! In mijn gedachten is dit net zo indrukwekkend als mijn eerste kennismaking met Delphi, Griekenland, ook zo een plek die alleen door goden gekozen kan worden, zou je zeggen.

Achter deze Agora is nu ook de helft van een Odeon blootgelegd, en dat is nieuw. Erg goed bewaard is het niet want bijna al de marmerbekleding is verwijderd en je kijkt nu op de ruwe ondergrond van bankstenen, maar de vormgeving is nog heel duidelijk herkenbaar.

Via een smalle straat kom ik bij het Bouleuterion, een vierkante vergaderzaal voor 250 man. Aan de ingang hebben ooit drie bronzen beelden gestaan die de volksvergadering, de stad en de senaat (boulé) moesten uitbeelden. Het ernaast gelegen Heraion of Heroon is kunstig gerestaureerd en staat te pronken met haar prachtige friezen van dansende en musicerende muzen. Hoewel deze danseresjes dan maar kopies zijn (de originelen staan in het Museum van Burdur) geeft het geheel een heel duidelijk beeld van wat eens was. Dit Heroon werd opgericht voor een nog onbekende held, ofschoon er stemmen opgaan dat de held in kwestie Alexander de Grote zou zijn. Nou ja, volgens mij dus ook, zeker nadat ik zijn beeld in Burdur gezien heb!

Aan de voet van het Heraion strekt de Boven Agora zich uit, die uit de Hellenistische periode dateert en in de 1^ste eeuw verbreed werd. Klapstuk is de pronkfontein, het zg. Antonijns Nympheum uit 160-180 n.C., opgezet als een theaterfaçade met zes nissen waarin beelden gestaan hebben. Op de hoeken pronkten een dronken Dionysus met sater, schitterende beelden die ik in Burdur van alle kanten bekeken en gefotografeerd heb! In de 4^de eeuw werd het gebouw hersteld en met hergebruikte beelden versierd, maar tijdens de grote aardbeving van 650 stortte het Nympheum totaal in en werd niet meer opgebouwd. Rondom de Agora liggen de openbare gebouwen van de stad waar ik zowel Griekse als Latijnse opschriften tegenkom. In het midden van het plein prijken de resten van een soort kiosk, oorspronkelijk een tempeltje van Tyche uit de tijd van Keizer Augustus, waarop een piramideachtig dak rustte dat ook teruggevonden is.

Sjonge, jonge, ik kan mijn geluk niet op! En ik loop hier zo heerlijk rustig, bijna heb ik de stad voor mij alleen. Bij aankomst stonden er twee bussen met toeristen maar die waren al klaar met hun ronde en vertrokken heel snel. Gelukkig! Er loopt nu maar een handjevol mensen rond, meestal Turken die er een zondaguitstapje van maken. Ik kan zo overal heerlijk de tijd voor nemen, geweldig toch?

Aan de andere kant van de stad, boven het Theater, ligt de Bibliotheek van Flavius Soverianus Neon uit 120 n.C., waarvan de mozaïekvloer nog bewaard gebleven is. Volgens de archeologen is deze bibliotheek duidelijk geïnspireerd op die van Celsus in Efeze! Dat is toch niet mis hé? Er is een gebouwtje om de 11,80 x 9,90 meter metende resten gezet om ze te beschermen, maar de deuren zijn op slot en in het schemerdonker is het moeilijk om iets te onderscheiden. OK, maar hier is ogenschijnlijk niets veranderd sinds mijn laatste bezoek, dus vind ik het ook niet zo erg dat ik niet binnen mag.

Iets lager ligt dan het Romeinse Theater, duidelijk uit de 2^de eeuw n.C., dat nu tegen de besneeuwde toppen afsteekt. Hier is nog niets aan gedaan, maar het is en blijft een imposant geheel. Onlangs vernam ik dat bij de laatste verwoestende aardbevingen van de 7^de eeuw, de breuklijn hier precies langs het podium liep! Nu ik dit weet, kijk ik weer met andere ogen naar de resten en de verwoesting. Het blijft boeien hoor!

Teruglopend naar de stad, onder langs de Bibliotheek, kom ik langs een klein maar zeer fijn Nympheum in Dorische stijl dat zeker de moeite van een apart bezoek loont, vooral als je weet dat zodra het gebouwtje uitgegraven was de fontein weer spontaan in werking trad! Het water komt nu nog slechts van een enkele bron (vroeger waren het er meerdere), maar het is nog zuiver drinkwater! Het is een toonbeeld van Hellenistische kunst uit het eind van 1^ste eeuw v.C., in al zijn eenvoud. Geweldig zoiets hé?

Er is recentelijk ook druk gewerkt aan de Romeinse villa die een beetje lager ligt, net buiten de oorspronkelijk Hellenistische versterking. In de 4^de eeuw werd dit huis in grote luister opgebouwd en meermaals gerestaureerd, en waarschijnlijk halverwege de 6^de eeuw (in de Byzantijnse tijd) opgedeeld in minstens vier kleinere appartementen, waarbij stilaan de luxe vertrekken dienst deden als opslagruimtes en zelfs stallen. De conclusie hier is dat het geheel in elkaar stortte tijdens de hevige aardbevingen in de 7^de eeuw en het daarna niet meer bewoond werd. Oorspronkelijk telde de villa op zijn minst 51 kamers. Over luxe gesproken ….!

Sagalassos beslaat een enorm oppervlakte en de opgravingen daar zijn uniek. Vandaar dat er ook een aanvraag ingediend is om het op de Wereld Erfgoedlijst van de Unesco te plaatsen. Volgens Prof. Waelkens beslaat Sagalassos een gebied van bijna 2.000 km2, iets minder dan de provincie Vlaams-Brabant hier in België. Het kan vergeleken worden met bv. Pompei in Italië, maar die stad is “bevroren” in de tijd, terwijl Sagalassos van de 3^de eeuw v.C. tot de 13^de eeuw n.C. continu bewoond bleef. Sagalassos bezit ook een unieke pottenbakkerswijk. Van de vijf centra die uit de oudheid rond de Middellandse Zee bekend zijn, konden er maar twee gelokaliseerd worden, deze hier in Sagalassos en eentje in Pergamon die echter helemaal onder water ligt sinds de bouw van een stuwdam! Eeuwig zonde zoiets, maar dat schijnt zich in Turkije meer voor te doen, Zeugma en Allianoi zijn daarvan goede voorbeelden!

Je kunt hier makkelijk een paar uur doorbrengen hoor! Trek er vooral een hele dag voor uit en neem je picknick en je water mee. De opzichter aan de ingang verkoopt wel water en biedt ook thee aan, maar meestal alleen als er een buslading toeristen arriveert. Zeker wat later in de dag is hier niemand te bekennen, ofschoon dat in Turkije niet betekent dat niemand je in het oog heeft hoor! De opzichters doen hun werk altijd uiterst nauwkeurig en vinden de bezoeker altijd wel om hun contributie in ontvangst te nemen. Vreemd eigenlijk dat het entreegeld hier in Sagalassos maar 5 YTL bedraagt, terwijl men in de drukbezochte steden als Perge en Aspendos maar liefst 15 YTL durft aan te rekenen! Niet erg eerlijk volgens mij. De echte liefhebber moet hierna wel, als kers op de taart, een bezoek aan het Museum in Burdur bij aansluiten - niet ervoor zoals ik gedaan heb, maar ik had Sagalassos al een paar keer gezien hé? Wie het kan opbrengen om nog door te rijden moet dat zeker doen!

[Klik hier om alle foto's van Sagalassos te bekijken]

Naar Burdur, kijken of het Alexander is of niet.

2011-11-10T21:39:00.037+01:00

Burdur ligt ongeveer 150 km ten noorden van Antalya en ik schat de tocht vanuit Antalya op twee uur, zoeken niet meegerekend. Doel is het Archeologisch Museum waar de vondsten uit het naburige Sagalassos ondergebracht zijn. Eenmaal op de D400 richting Antalya kijk ik uit naar een bordje Isparta of Burdur, en kort na Perge word ik inderdaad die richting uitgestuurd, echter nog voor het vliegveld wat ik niet verwacht had. Het is een mooie brede weg en ik verwonder mij erover dat het zo rustig is, misschien omdat het zondag is? Onderweg lees ik het bordje naar het antieke Milyas en nog wat later naar het even antieke Kremna, maar dat wijst links van weg. Raar is dat want ik heb Kremna wel op de kaart gezien maar aan de rechterkant van de hoofdweg … Enfin, ik rij door, uitkijkend naar de tweesprong met de afslag naar Burdur, maar die zie ik helemaal niet en als ik op 20 km van Isparta ben, begin ik me toch zorgen te maken. Heb ik nu zo in gedachten verzonken gereden dat ik het bordje gemist heb? Maar dan had ik toch zeker een bordje Ağlasun of Sagalassos moeten zien? Nou de goden hebben mij gehoord en prompt staat er een pijl linksaf richting Sagalassos. Dit is een prachtige weg door een lieflijk landschap vol malse weilanden met voorjaarsbloemen en fruitbomen. In Ağlasun pik ik het bordje Burdur op, een invalide weggetje vol kuilen en gaten, maar ik kom waar ik zijn moet.

Aan de rand van Burdur staat al meteen een bordje Müze, en dat volg ik maar. Ik weet gelukkig hoe het museum er van buiten uitziet, dat scheelt bij het zoeken. Het lukt! Ik vind het museum en op een naburig pleintje kan ik mijn auto kwijt. Maar toch heb ik even pech want het museum sluit van 12 uur tot 13u30 voor de lunch en nu moet ik mijn tijd weten zoet te brengen. Het is 12u10, jammer natuurlijk maar nu ook weer niet meteen een drama. Ik vind het stadspark met een schaduwrijke theetuin en aanpalend keurige wc’s. Zou je niet meteen verwachten, toch? Ik in elk geval niet. Ik geniet er van zoals het dagelijkse leven zich rondom mij afspeelt, loop dan de supermarkt door en haal gelijk wat geld uit de muur. Dan is het tijd om het museum op te zoeken.

Mijn verwachtingen zijn hooggespannen hoor. Ik had al op de website van het museum gekeken en het zag er heel veelbelovend uit. Nu wordt het werkelijkheid! Bij het binnenkomen word ik meteen geconfronteerd met de friezengroep van het Heroon uit Sagalassos, met pal daarboven de man voor wie het gebouwd is. Nou, hij staarde me aan met doordringende blik, ik kon er niet naast kijken ... het moét gewoon Alexander zijn. Wel zonder zijn fameuze haarlok, maar toch. Ik meteen een foto genomen natuurlijk en prompt stevent de zaalwachter op me af dat ik geen blits mag gebruiken. Nou ja, deze foto heb ik vast, ofschoon ik meestal betere foto’s heb bij gewoon daglicht of kunstlicht mits ik natuurlijk een statief kan gebruiken (wat hier ook niet mag) of mijn toestel ergens op of tegen kan zetten. Maar om terug te komen op mijn blikvanger, het is volgens de mensen die het kunnen weten, nog niet bekend wie deze held wel is – anderen gaan er echter van uit dat het Alexander de Grote moet zijn – ik natuurlijk ook!

De dansmeisjes of dansende Muzes in het midden zijn schattig gewoon. De verlichting is met zorg gekozen en je ziet ze echt dansend rondom hun fries trekken, elkaar vasthoudend bij hun sjaal met franjes die ook meedansen. Dat zie je natuurlijk niet als je onderaan het Heroon zelf staat en naar boven moet kijken om dit fries te zien. Zo komen zowel deze groep als de kopies ter plaatse in Sagalassos echt helemaal tot hun recht. Wat schitterend! Ik kan er niet genoeg van krijgen!

Aan de wanden hangen duidelijke borden met de geschiedenis van Sagalassos met uitleg en foto's van de opgravingen. Overzichtelijk en systematisch gedaan, met rondom een keur van beelden afkomstig uit de verschillende Nympheums, zowel van de Boven als van de Beneden Agora. Prachtig gave stukken zijn het, iets meer dan levensgroot, zeer goed bewaard en zorgvuldig tentoongesteld in lichtspots die aangaan als je in de buurt komt. Ik kom ogen te kort hoor! Daar kunnen geen honderd plaatjes tegenop! Dat moet je in het echt gezien hebben…

Het museum is niet zo groot, maar ik heb daar wel anderhalf uur rondgelopen om mijn ogen de kost te geven. Ook staat er een schitterende groep beelden uit Kremna, dat ik dus onderweg tegengekomen ben. Het gaat om stukken uit de bibliotheek daar met levensgrote goden en godinnen. Links staan achtereenvolgens Athenea, een onbekende dame, Hygeia en Apollo; in het midden meer dan levensgroot Athenea en Heracles; verder rechts Nemesis, Asclepius en Leto. Volgens de plattegrond moeten de beelden ook op deze manier in de bibliotheek gestaan hebben en het geheel doet me denken aan de opstelling van een lieve beeldengroep uit Klein Azië die in de Getty Villa in Californië te zien is. Nou, het zijn stuk voor stuk pure juweeltjes die absoluut een bezoek waard zijn, zelfs als je er zo een eind voor moet rijden!

Boven is nog een verdieping, met een collectie van meer algemene aard zou ik zeggen waar Attisch en Hellenistisch aardewerk, juwelen, bronzen voorwerpen, geldstukken en vondsten uit Hacιler, Uylupιnar en Kuruçay liggen tentoongesteld. Keurig verzorgd allemaal, maar na de toppers beneden is dit niet erg boeiend meer.

Om Burdur uit te komen reken ik op een bordje Antalya en dat vind ik ook. Na enige tijd rijden blijkt dat ik toch niets herken van vanmorgen. Ik zit anders wel goed, duidelijk op weg naar Antalya. Zou er een nieuwe weg getrokken zijn, die niet op mijn kaart staat en waar ik vanmorgen bij toeval op terecht ben gekomen? Moet bijna wel, want nu kom ik het bordje Kremna tegen aan de juiste kant van de weg. Later staat ook rechts de afslag naar Termessos aangegeven, dit is dus echt een andere weg dan die van vanmorgen. En dan rij ik Antalya binnen, langs hoge watervallen met daarnaast een reuzenhoofd van Atatürk. Dit moet de benedenwaterval van de Düden zijn. Wel indrukwekkend gedaan zo.

Het grote nadeel van deze route is dat ik nu nog wel heel Antalya door moet, wat ik echt niet leuk vind. Ik ben het zat en dat wriemelende verkeer kan me wel gestolen worden. Helaas, daar wordt niet naar gevraagd. Dan herken ik de rotondes met de grote oranje ballen die op het spuitende water lijken te drijven, van mijn vorige reizen. Het vliegveld komt in zicht en ik weet nu zeker dat ik op de goede weg naar huis (= hotel) zit.

Lekker douchen en dan is het al tijd voor de avondmaaltijd. Ik heb nu wel trek! Na een laatste blik op de sterretjes van op het stille donkere strand, kruip ik heerlijk in bed. Welterusten!

Turkey’s Southern Shore door George Bean

2011-10-29T10:54:00.000+02:00

Turkey’s Southern Shore door George E. Bean ISBN 0510032028

George Bean is op 74-jarige leeftijd in 1977 overleden, nadat hij zijn hele leven les gegeven had in Grieks en in de Klassieken. Zijn vakanties bracht hij door in Turkije, meestal langs de kust, waar hij de tijd nam om met de plaatselijke bevolking te praten en zodoende meer over de vele antieke resten in de buurt te weten kwam. Turkije is een zeer vruchtbaar land voor elke archeoloog, zo weet ik nu.

Door de jaren heen heeft hij een aantal boeken geschreven over vele archeologische steden, al dan niet opgegraven of bekend bij het grote publiek. Zijn boeken zijn nog maar zelden te vinden en ik trof het een paar jaar geleden om dit boek in Ankara op de kop te kunnen tikken. Ooit hoop ik de andere titels ook nog aan te schaffen (t.t.z. Aegean Turkey, Turkey beyond the Maeander en Lycian Turkey). Het taalgebruik van Bean is een heel eenvoudig gehouden en hij geeft juist genoeg details prijs om je nieuwsgierigheid te prikkelen en zelf een kijkje te gaan nemen.

Het boek begint met een hoofdstuk “Historical” waarmee George Bean de lezer een overzicht geeft van de geschiedenis van Pamphylië, met name van steden als Antalya, Perge, Sillyum, Aspendos, Side, Alanya, en een paar kleinere plaatsen, maar ook van Pisidië met Termessos en Selge, en zelfs een stapje zijwaarts naar Phaselis en Olympos in Lycië. Voor elke stad geeft hij een getailleerde plattegrond en de tekst wordt opgeluisterd met simpele tekeningen ter verduidelijking, heel goed gedaan en uitermate duidelijk.

Alleen jammer dat de man dertig jaar geleden gestorven is en dat zijn informatie over toegangswegen en de staat waarin bepaalde gebouwen verkeren niet helemaal meer up-to-date is, maar dit mag het plezier niet bederven. Het is en blijft een boek dat de moeite waard is om te lezen en zelfs om mee te nemen op reis – tenminste voor diegenen die meer van Turkije willen zien dan de luxe hotels aan het zandstrand. Toen in onlangs op eigen gelegenheid Pamphylië in trok was ik verwonderd te horen dat George Bean daar ook nu nog een bekende figuur is!

Zoals ik al zei is het boek niet meer in de handel, maar met wat geluk kun je het misschien nog wel ergens in een tweedehands boekenwinkel vinden – je weet maar nooit!

Een echte aanrader, dat is zeker!

Lang leve George Bean!

2011-10-29T10:49:00.004+02:00

Voor mijn doen ben ik vroeg op en om half negen rij ik al weg, op naar Silyon, het Sillyum uit de oudheid, een heuse tafelberg in het landschap waar je niet naast kunt kijken. Ook Alexander niet, want hij heeft hier aan de voet gestaan en getracht deze van nature zwaar versterkte stad te belegeren – zonder succes. Nou ja, hij heeft zijn pogingen vrij vlug gestaakt vanwege de opstand in Aspendos waar de bewoners dachten dat als Alexander eenmaal vertrokken was ze de handen weer vrij hadden. Nou, mooi niet hè? Want toen Alexander dat hier tijdens zijn eerste aanval op Sillyum vernam, pakte hij meteen zijn wapenarsenaal bij elkaar, trommelde zijn troepen op en maakte onmiddellijk rechtsomkeer.

Uit de hellenistische tijd zijn hier de ronde stadspoorten nog te zien, een model dat in Perge heel goed bewaard gebleven is, verder nog twee hellenistische gebouwen, de magere resten van het theater en het gebouw waar een inscriptie in de Pamphylische taal nog in de deurpost te lezen valt. Men gaat er ook hier van uit dat de stad kort na de oorlog van Troje gevestigd werd, maar er zijn hier geen opgravingen verricht en de conclusies berusten slechts op hetgeen men met het blote oog heeft kunnen waarnemen. Het hoogtepunt van Sillyum schijnt in de 1^ste eeuw v.C. bereikt te zijn toen, volgens de Peutinger landkaart (t.t.z. een middeleeuwse wegenkaart die gekopieerd is van een Romeins origineel uit de 4^de eeuw) de weg van Perge naar Aspendos hier langs liep. Graven buiten de stad dateren voornamelijk uit de 3^de eeuw en de laatste uit de 6^de eeuw, hetgeen kan kloppen als je weet dat het meest recente gebouw boven op deze heuvel een byzantijnse Basilica is.

Ik rij volgens de instructies van de Sunflower Guide en beland zowaar zonder slag of stoot bij Café Silyon waar ik mijn auto kan parkeren. Er is niemand te zien, maar na een paar minuten komt er een truck aanrijden en word ik begroet door een vriendelijke jongeman. Het lijkt me toch geschikt even een praatje te maken en te horen of ik mijn auto hier zo maar mag achterlaten. Dat kan natuurlijk, en een kopje Turkse koffie is altijd welkom. Na de gebruikelijke vragen waar ik vandaan kom en waar ik logeer, wil hij ook weten wat ik zo van Turkije gezien heb. Ik vertel hem dat ik pas in het Museum van Burdur was. Dat kent hij helemaal niet, dus laat ik hem wat van mijn digitale foto's zien. Hij vindt het schitterend, dus genieten we allebei! Er ontstaan uiteraard leuke situaties, zo van wat is tempel in het Turks? Weet ik niet meer, dan maar antik cami oftewel antieke moskee - kan ook hè? We verstaan elkaar en dat is het voornaamste toch? Ik laat hem mijn boek zien van George Bean met het duidelijke plannetje van Sillyum dat er in staat. Oh? George Bean, ja, ja, die kent hij! Nou moe, na die dame eerder in Selge blijkt mijn vriend hier dus ook bekend te zijn! Leuk is dat!

Dan begin ik aan mijn klim van een goede 200 meter, over een smal pad tussen het struikgewas naar boven. Al gauw word ik opgevangen door ene Ali, de geitenhoeder blijkbaar, die hier een leuke bijverdienste in ziet. Nou ja, mij goed, dan hoef ik niet zo hard te zoeken en loop ik ook niet het risico om meteen in een of andere cisterne te vallen – je weet maar nooit. Ik weet niet of hij snapt dat ik via de Hellenistische stadspoort binnen wil, want ik kan geen hoogte krijgen van waar ik zit. Blijkbaar kan hij beter het landschap lezen dan de kaart – ieder zijn vak. Uiteindelijk lukt dat aan het einde van mijn toer. Wel kom ik langs een vierkanten toren die tot dezelfde stadswal heeft toebehoord en dateert uit de tijd dat de inwoners naar het lagere gedeelte van de stad verhuisden om dichterbij hun velden te zijn. Hij was twee verdiepingen hoog met een rechthoekige toegangspoort aan de noordzijde, nl aan de buitenkant van de stadswallen, en een boogvorm aan de binnenkant.

Eenmaal op de brede helling naar de oude Romeinse stadspoort kan ik mij eindelijk oriënteren, gelukkig. Hier loopt nog een stuk van de bestrating, iets dat ik altijd heel bijzonder vind – zo in de voetstappen van de oudheid hé? We duiken letterlijk het struikgewas in en dan door een lage opening een donkere ruimte binnen. Mijn ogen moeten even wennen aan de duisternis terwijl Ali tegen koeien aan het praten is. Koeien? Ja hoor, gezellig met zijn vieren liggen ze hier in de koele ruimte te herkauwen. Ik vind het een beetje eng om er zo tussendoor te lopen, ook niet wetende of ik al of niet ergens in de drek trap. Ik haal opgelucht adem als ik weer buiten sta. Eigenlijk loop ik dwars door de Romeinse Thermen met zijn koepelvormige muren waar ooit dito plafonds op rustten en dan de duidelijk herkenbare vierkanten openingen van het solarium, steeds weer opwindend om dat te herkennen.

Iets lager ligt een soort fonteintje waar ook nu nog het bronwater in loopt en waar mijn gids gretig van drinkt. Nou, ik hou het maar bij mijn flesje uit de winkel want ik betwijfel toch of mijn immuun systeem hier op afgestemd is.

In het gras ligt een omgevallen zuil met Grieks opschrift, of is het Pamphylisch - een plaatselijk dialect, een soort Grieks, dat overeenkomsten vertoond met wat men in Aspendos en Perge gevonden heeft. Wat dit is kan ik natuurlijk niet achterhalen, maar als ik de inscriptie in de deursponning zie die overstemt met het plaatje in het boek van George Bean, dan weet ik met zekerheid dat dit wel Pamphylisch is. Helemaal duidelijk is de taal nog niet, meestal zijn het lossen woorden die ontcijferd zijn zoals hier de naam Selyviios. Wel staat vast dan het Pamphylisch tegen 100 v.C. helemaal verdwenen was en dat normaal Grieks toen de overhand kreeg. Opwindend om dat nu met eigen ogen te zien hoor! De deurpost past in een hellenistisch gebouw met rijk versierde lijsten rond de raam- en deursponningen, naar schatting daterend uit rond 200 v.C. maar waar ik verder geen hoogte van kan krijgen. Het struikgewas is ook veel te dicht om erdoor te komen en om een beetje afstand van dit bouwwerk te kunnen nemen. Hiernaast staat nog een tweede Hellenistisch gebouw, maar waar het voor gediend heeft is nog niet achterhaald.

Paden zijn er genoeg, smalle sporen die elkaar kriskras kruisen en ik vraag me zelfs af of dit sporen van de geiten en koeien zijn of van mijn geitengids. Het blijft wel uitkijken en Ali wijst me op een marmeren gat waar dwars een blok in geplaatst is, een antieke waterput met sporen waar de touwen langs de rand geschuurd hebben. Hij weet me zelfs tot aan het enorme ondergrondse waterreservoir te brengen dat over een lengte van bijna 30 meter onder deze heuvel doorloopt. Hij springt in het gat en reikt me gedienstig de hand om me naar beneden te helpen, maar dit wijs ik vriendelijk af. Ik ga toch niet met die oude snoeper dat diepe duistere gat inkruipen zeker? Het omliggende terrein heeft de veelzeggende naam van ‘hall van de vele cisternen’ gekregen en het krioelt hier inderdaad van verborgen waterreservoirs die je als gapende gaten aanstaren en je zonder pardon willen verzwelgen in het voorbijgaan.

We klauteren en strompelen tot mijn gids er even bij gaat zitten. Ik ben zo druk aan het kijken geweest dat ik niet eens gemerkt heb dat we aan de rand van het plateau beland zijn. Dit is de afgrond … nee, toch niet. Het is de bovenste rij van het theater waar links meer dan de helft van weggezakt is tijdens een grondverschuiving in het voorjaar van 1969. Er zijn nog maar amper vier rijen zetels over gebleven die nu in het niets gapen! Jammer is dat toch, een constructie die zo lang gestaan heeft en dan na een goede 2000 jaar plotseling van de aardbodem verdwijnt. Het podium is mee weggevaagd, maar in plaats daarvan hebben we nu een vrij uitzicht over het enorme landschap tot aan zee aan toe – in vogelvlucht, zo een 10 km verderop.

Een fameuze klim hoor! Geen wonder dat Alexander hier niet zomaar binnen geraakte! Wat een natuurlijke vesting! Naar beneden gaat wat makkelijker, en we komen langs twee stoere Bastions die ooit langs de zuidelijke toegangsweg gestaan hebben en die mijn gids als gevangenis betitelt…. En zo beland ik bij de Hellenistische stadspoorten in hoefijzervorm – nou ja, als je het weet zie je het want ook hier groeit het struikgewas heel weelderig!

Ik ben blij als ik weer bij het Café Silyon arriveer. Het is en blijft toch een hele onderneming en dit bezoek was echt niet voor de poes hoor! Ik geniet van mijn thee, en neem nog van een tweede kopje voor ik mij op de terugweg begeef. Ook weer niet zo eenvoudig, ofschoon het bordje Antalya heel aanmoedigend klinkt. Uiteindelijk kom ik toch terug op de D400, maar iets verderop dan waar ik vanmorgen naar Silyon ingeslagen ben, maar dat geeft niet – ik ben weer op bekend terrein.

Ik ben nog verhit als ik terug in het hotel aankom. Eerst toch maar wat eten voordat de lunch afgeruimd wordt. Dat lukt maar net en ik moet nog hard lopen anders zijn ze met de toetjes en al weg. Toch wel een spannende en inspannende dag geweest zo, hoor!

Halicarnassos, het huidige Bodrum - 2

2011-10-22T08:26:00.002+02:00

Verder is er maar weinig bewaard gebleven van het eens zo roemrijke Halicarnassos. Bijna vanzelfsprekend is het theater uit de 4^de eeuw v.C. er nog te vinden. Het ligt een beetje ongelukkig en benauwd, pal langs de hoofdweg, maar verkeert nog in redelijk goede staat. Omdat de balustraden bij de orchestra waarschijnlijk bedoeld waren om het publiek te beschermen, gaat men er van uit dat hier meer gladiatorengevechten gehouden werden dan toneelvoorstellingen. Als je nu op de treden van het theater plaats neemt, word je wel beloond met een mooi uitzicht over de stad aan je voeten met daarachter de bijna perfect cirkelvormige azuurkleurige baai.

Als laatste trekpleister voor wie van oudheden houdt natuurlijk, wil ik nog even op de Myndos Poort wijzen, gelegen aan de westelijke ingang van Halicarnassos op de weg naar Myndos, tegenwoordig bekend als Gümüşük vanwege de zilvermijnen (gümüş betekent zilver). De stadswallen van Halicarnassos uit 365 v.C., waarschijnlijk door Mausolus zelf gebouwd, waren ongeveer zeven kilometer lang en beschermden de stad aan drie kanten. De Myndos Poort had oorspronkelijk twee monumentale torens aan weerszijden van het binnenhof, gemaakt van blokken andesiet. Alexander de Grote verwoestte het grootste deel van de muren toen hij de stad in 334 v.C. belegerde. Dankzij een restauratieproject dat in 1998 is begonnen kunnen we ons nu gelukkig een duidelijker beeld vormen. Leuk is dat we van hieruit, helemaal aan de oostelijke horizon, de Mylas Pas kunnen zien, waar Alexander door trok op weg naar Halicarnassos.

Maar wat in Bodrum nu echt wél de moeite waard is, dat is een bezoek aan het Archeologisch Museum, ook wel onderwater museum genoemd. Dit ligt binnen de muren van de zogenaamde Petrusburcht – voor liefhebbers van dit soort gebouwen, heel interessant – maar een must voor elke liefhebber van oudheden. Hier wordt namelijk de scheepsvracht tentoongesteld van een schip dat rond 1350 v.C. bij Uluburun, voor de zuidwest kust van Turkije is vergaan. Het oudste wrak ter wereld heet dat te zijn, en dat is absoluut de moeite waard!

De resten van het schip lagen op een diepte van 30 meter en de experts hebben maar liefst 22.430 maal moeten duiken om de hele lading boven te halen, want ze konden nooit langer dan 20 minuten achter elkaar onder water blijven! Archeologen zijn tot de conclusie gekomen dat dit schip met zijn rijke lading onderweg was van Egypte naar de Zwarte Zee toen het door een zware storm overvallen werd. Die lading is trouwens zo wel het een en ander, en tijdens een van mijn reizen met Peter Sommer, kreeg ik de volledige inventaris te horen. Zo tellen we 234 staven kopererts (gegoten in de vorm van een dierenhuid) van elk 10 ton afkomstig uit Cyprus; ruwe tinerts voor het vervaardigen van brons (koper + tin) uit Perzië; een gouden scarabee van Nefertiti; gouden oorringen; het oudste boek ter wereld, t.t.z. twee houten aan elkaar gebonden flappen die ooit met was bekleed waren; lapis lazuli uit Afghanistan; amforen en potten voor het transport van olijven en wijn; wapens, een bronzen dolk, een drietand, ivoor en ebbenhout uit Syrië; 175 schijven ruw glas dat met kobalt en turkoois ingekleurd was - ook afkomstig uit Syrië; 11 stenen ankers; een zilveren armband, wat afgedankt goud en zilver dat weer versmolten kon worden; amber uit de landen rond de Oostzee; olielampen, struisvogeleieren uit Afrika, touwen en twijndraad, een klankkast voor een luit, gemaakt van het carapax van een schildpad; gewichten voor weegschalen, etc. Het wemelt voor je ogen! Ik had geen idee wat men allemaal zo vervoerde in de oudheid, behalve wat amforen met olie of wijn en potten met ingelegd vlees en groenten. Dit slaat werkelijk alles en een groot deel van de lading is hier dan net zo uitgestald als toen hij gevonden werd. Uiterst kunstig gedaan hoor!

Ik leer hier ook dat men het schip heeft kunnen dateren aan de hand van de scarabee van Nefertiti. Een scarabee mocht alleen gemaakt worden bij het leven van een farao, dus in dit geval terwijl Nefertiti leefde. Vandaar dus de datum van 1350 v.C. Knap hé? Dat ene kleine stukje dat dan zo doorslaggevend is voor de hele vondst – wonderlijk!

Op speciaal verzoek, waarschijnlijk als je de juiste mensen kent, wordt ook de zaal van Koningin Ada geopend. Hier verwelkomt je een levensgrote wassen beeld van Koningin Ada, 41-43 jaar oud, getooid met al haar juwelen: gouden kroon, ringen, armbanden, kettingen en gouden versieringen op haar jurk. Het is net echt. Nou past deze koningin ook in mijn tocht met Alexander de Grote. Als Koningin van Alinda, verwelkomde zij hem als haar zoon toen hij in 334 v.C. door haar gebied trok op weg naar Halicarnassos. Het was namelijk zo dat zij na de dood van haar man die ook haar broer was, de troon van Halicarnassos zou bestijgen. Maar dit was buiten haar schoonzoon gerekend, Mithridates uit het Rijk der Parthen, die Darius, de Koning van Perzië, diende. Hij stuurde schoonmama naar het afgelegen Alinda en heerste in haar plaats over Halicarnassos. Toen Alexander de Grote de Perzen uit Halicarnassos verslagen had herstelde hij Koningin Ada weer in ere op de troon. Een verhaal voor een sprookje toch?

Verder zijn er tussen deze dikke muren natuurlijk sporen van de Kruisvaarders en van de Ridders van Rhodes te vinden, met stoere, degelijke en sombere vertrekken en gangen – een weerspiegeling van de tijd waarin ze leefden, denk ik dan. Maar ja, daar moet je van houden - ik heb namelijk iets tegen die Kruisvaarders. Nee, geef mij Alexander maar!

[Klik hier om alle foto's van Halicarnassos te bekijken]

Halicarnassos, het huidige Bodrum - 1

2011-10-12T16:24:00.001+02:00

Niets is zo magisch als de naam Halicarnassos, voor eeuwig verbonden met de Zeven Wereldwonderen uit de oudheid dankzij het beroemde Mausoleum. De aantrekkingskracht om daar zelf een kijkje te gaan nemen is dus groot, bijna net zo groot als die om de piramides in Egypte, dat andere Wereldwonder, met eigen ogen te gaan zien, alleen is dit helemaal niet spectaculair.

Bodrum zelf is de moeite van het zien echt niet waard. Het is benauwd, met smalle kronkelstraatjes, volgepakt met hotels en logies in alle vormen en maten, waar het wemelt van de toeristen. De promenade langs de grote ronde baai is, ofschoon volgepropt met allerhande schepen, boten, jachten en terrasjes, nog met meest lieflijke. Daar is tenminste nog wat ruimte. Het midden in de baai wordt beheerst door een eiland waarop het Kasteel van de Ridders van Rhodes, oftewel St. Petersburcht pronkt en waar thans het Archeologisch Museum in ondergebracht is. Van op de omliggende heuvels is de blik op Bodrum nochtans niet onaardig, zeker omdat alle huizen reglementair wit geschilderd zijn en dus uiterst bekoorlijk liggen tussen het schaarse groen en het blauw van zee en lucht.

Maar veel mensen weten niet dat Bodrum vroeger Halicarnassos heette, en weten nog minder over de geschiedenis van deze oude stad, want het milde klimaat trekt eerder de zonaanbidders aan dan de liefhebbers van de oudheid.

Oorspronkelijk werd het schiereiland van Bodrum bevolkt door de Lelegen, migranten van het Griekse vasteland die historische banden met de Cariërs hadden. De Lelegen hadden hier acht steden gesticht in de 4^de of 5^de eeuw v.C., waaronder Halicarnassos en Myndos. Maar Halicarnassos maakte pas echt geschiedenis toen Mausolus, de heerser van Carië, besloot om hier in 355 v.C. een Mausoleum voor zichzelf en zijn vrouw te bouwen. Toen hij twee jaar later stierf heeft zijn echtgenote, Koningin Artemisia, zijn werk afgemaakt. Naar verluidt was het Mausoleum 41 meter hoog en bestond het uit een verhoging, een zuilengang met 36 zuilen en een piramidevormig dak, maar een juiste reconstructie heeft men nog niet kunnen maken. Boven op het Mausoleum pronkte dan nog een imposante groep met een wagenspan, de reden waarom het in die dagen zo beroemd was. Eigenlijk was dit de voorloper van de quadriges die de Romeinen later op hun triomfbogen plaatsten.

Deze graftombe heeft ongetwijfeld het beeld van Halicarnassos eeuwenlang beheerst. Toen Alexander de Grote de stad in 334 v.C. belegerde, heeft hij wel schade aangericht aan de stadswallen, maar het Mausoleum is heel waarschijnlijk ongeschonden uit de strijd gekomen. Zelfs de piratenaanvallen van 62 en 58 v.C. lieten het ongemoeid en zo stond het daar 1500 jaar lang als een vast baken in de geschiedenis te pronken. Maar tegen natuurgeweld was zelfs het Mausoleum niet opgewassen en de vele aardbevingen die de regio teisterden brachten in de loop der eeuwen de nodige schade aan, en de genadeslag viel eigenlijk toen het hele paardenspan naar beneden tuimelde.

De stenen van de ruïne werden in de 13^de eeuw door de Kruisvaarders gebruikt voor hun eigen constructies maar de grondvesten waren tot in 1404 nog duidelijk te zien. De echte vernieling hebben de Ridders van Malta op hun geweten toen ze zich in 1522 moesten beschermen tegen de Turkse invasie en zij het kasteel van Halicarnassos, nu gekend als Bodrum, moesten versterken. De resten van het Mausoleum waren handig recuperatiemateriaal. We kunnen vandaag de dag die prachtige groen gepolijste stenen en glinsterende marmerblokken nog in de muren van het kasteel terugvinden.

Vanaf de jaren 1960 hebben archeologen in en rond het Mausoleum opgravingen verricht en thans is er geen enkele tourbus die een bezoek aan de site nog overslaat. Ik dus ook niet, al was het alleen maar omdat Alexander de Grote hier geweest is!

Nou, het viel mij ontzettend tegen, dat kan ik wel zeggen. Het ziet er uit als een bomkrater midden in de bebouwde kom van Bodrum. Een diepe put vol met brokken en stenen waar maar met heel veel moeite een patroon in terug te vinden is. Naast de ingang tot dit afgezette domein hangen onder een afdakje een aantal getekende ontwerpen van hoe het Mausoleum er uit gezien kan hebben, met centraal een maquette om ons leken wat op weg te helpen. Mij brengt dit echter nog verder in de war. Nee, als je echt iets wilt proeven van de grandeur van het Mausoleum, dan moet je in het British Museum in Londen zijn. Daar is een grote zaal uitsluitend gewijd aan dit wereldwonder. Hier staan de meer dan levensgrote beelden van Mausolus en Artemisia, een schitterende paardenkop afkomstig van het vierspan, en aan de wanden van de zaal hangen de prachtige friezen van vechtende Grieken en Amazones die ooit het graf sierden. Je vergeet bijna dat dit prehellenistische kunst is, zo verfijnd. Persoonlijk vind ik ze zelfs mooier dan de friezen van het Parthenon in Athene, bij voorbeeld.

Dus ja, wat ik als hoogtepunt van mijn bezoek aan Bodrum verwachtte, viel als een kaartenhuisje in elkaar. Ik kan alleen zeggen dat ik er geweest ben. Punt. Andere lijn.

[lees verder in deel 2]

Cyrene, Het Heiligdom - Libië 10

2011-10-05T07:01:00.005+02:00

Ja, ja, boven, onder, links, rechts, ik heb het er maar druk mee. Dan stoppen we plotseling bij een waterbassin en ik hoor het gezellig klaterend geluid van een bronnetje dat iets verder in de diepte van de grot ligt. Wat een lieflijk oord! Dit is dan de Bron van Apollo! In de loop der eeuwen en door de herhaaldelijke aardbevingen is de bron natuurlijk wel een paar keer verhuisd, maar ergens in deze grot lag hij toch wel. De stenen waartussen het water naar buiten sijpelt zijn bedekt met mos en groene hangplantjes en er zit evengoed nog een behoorlijke stroming in het watertje. Later kom ik het verderop in de stad aan de voet van de necropolis weer tegen, waarna het langs de straten van het huidige stadje verder loopt. Wat bijzonder toch weer!

De grote blikvanger hier is uiteraard de Tempel van Apollo zelf, je kunt er niet naast kijken! Raar toch dat een mens steeds blijft vergelijken met dingen die hij kent. Ook hier weer. Nu is het de Tempel van Apollo in Delphi die mij door de gedachten schiet, ofschoon daar toch veel minder zuilen van overeind staan, maar beide tempels dateren zo ongeveer uit dezelfde periode en beide zijn herhaaldelijk gerestaureerd geweest natuurlijk. Dat laatste is hier duidelijk te zien, maar de resten beheersen de aanblik absoluut. Hier is ook een meer dan twee meter groot beeld van Apollo met de Lier gevonden dat nu in het British Museum staat. Ik zal dus nog eens terug naar Londen moeten om te gaan kijken, want dit kan ik me dus niet meer herinneren.

Hier vlak naast hoort de Tempel van Artemis te liggen, de tweelingzus van Apollo, maar daar is maar bitter weinig van over. Aan deze kant, dus tussen de Tempel van Apollo en de Bron moet dan het Isistempeltje gelegen hebben, waar dat kleurrijke beeldje gevonden is dat ik vanmorgen in het museum heb zien staan, en iets verderop ligt dan weer een tempel geschonken door Jason Magnus – een beetje hoogmoedswaanzin, vraag ik me af?

Bijna per ongeluk loop ik langs de Fontein van de Nimf Cyrene, een halfrond bekken met daarop een naald geflankeerd door twee leeuwen. Hij zou in de 4^de eeuw v.C. geschonken zijn door ene Pratomedes. In de wirwar van trappen, zuilen en tempelresten biedt deze fontein en de Tempel van Apollo zo ongeveer de enige houvast. Iets verderop, voorbij de Bron van Apollo zou in de rotswand ook nog een Tempel van Mithras liggen, een Romeinse happening uiteraard.

Afzakkend naar het lagere deel van het Heiligdom, lopen we langs de groots opgezette Thermen van Trajanus die in 98 aan de stad geschonken werden en daarna veelvuldig gerestaureerd en aangepast werden. Het is hier dat de grote keur aan beelden gevonden werd die gedeeltelijk onderdak vonden in het kleine Museum van Cyrene maar ook in het Museum in Tripoli : De Drie Gratiën, Alexander de Grote, een Hermes, een Faun met Dionysos als Kind, de zogenaamde Venus van Cyrene, etc. Ik kan me daar echt maar met heel veel moeite een heel klein beeld van vormen. Het moet toch wel het een en ander geweest zijn, hoor! Na de zware aardbeving van 365 werden deze baden verlaten totdat de Byzantijnen er hun eigen versie overheen en tussendoor bouwden.

Zo belanden we bij het grote Theater, waarschijnlijk het oudste overgebleven bouwwerk, ofschoon dat niet met zekerheid vastgesteld kan worden. Oorspronkelijk was dit dus een Hellenistisch Theater, maar in de 2^de eeuw bereikte de Romeinse mode van dierengevechten ook Cyrene en werden de eerste rijen stoelen vervangen door een beschermende muur. Men voegde er ook een tunnel en een gangpad aan toe om het podium te bereiken, en uiteindelijk werd het theater omgetoverd tot amfitheater. Nou ja, dat is een groot woord want het theater stond in feite aan de rand van een afgrond en er was dus geen ruimte om een volledige tweede helft van een theater toe te voegen. Het werd dus een soort compromis van anderhalf theater. Die Romeinen hadden toch overal een oplossing voor! Nu lijkt het alsof het Amfitheater buiten de stadsmuren ligt, maar in feite is deze muur eind 2^de/begin 3^de eeuw toegevoegd door ene Nicodaemus die vond dat het niet paste dat Apollo’s Heiligdom uitzicht bezoedeld werd door de bloedige gevechten in het Amfitheater. Een preutsheid avant la lettre!

Klik hier om het hele reisverhaal van Libië te lezen
Klik hier om mijn Foto Album van de Cyrenaica te bekijken

Een pleidooi voor Macedonië

2011-09-16T18:24:00.000+02:00

Wie nog twijfelt over wat nu wel of wat niet Macedonisch is, bekijk dan dit filmpje maar eens – het zegt meer dan duizend woorden. “Een land zonder Pella is niet Macedonië”:

Op dezelfde site “History of Macedonia” is nog meer te lezen en te zien over deze Macedoniër in hart en nieren.

Opzienbarende vondst vlakbij Milas, Turkije

2011-09-12T09:47:00.001+02:00

Dagelijks worden er vele archeologische vondsten gedaan, of dat nu in Turkije is of elders in de wereld. De meeste halen het nieuws gewoon niet: de illegale vondsten verdwijnen in het obscure circuit van de zwarte markt, terwijl de legale vondsten dikwijls in de remise van een of andere museum opgeslagen worden. Maar zo af en toe zijn er gelukkig een paar uitschieters, zoals dit graf dat vorige zomer (2010 – The Hurriyet Daily News) aan het daglicht werd blootgesteld!

Het begon blijkbaar allemaal met illegaal graafwerk, maar toen bleek dat men op een indrukwekkende sarcofaag gestoten was kon men de zaak natuurlijk niet meer stil houden. Dit gebeurde in Zeus-Karios, vlakbij Milas op een steenworp van Bodrum - nou ja bij wijze van spreken dan.

In Mylasa, zoals Milas in de oudheid heette, stond een heiligdom dat gewijd was aan Zeus-Karios die zowel door de Cariërs, Lydiërs als door de inwoners van Mylasa vereerd werd – zo vertelt ons Herodotus en later spreekt ook Strabo over de gezamenlijke verering van deze godheid.

[foto van The Hurriyet Daily News]

En nu is hier dan een grote sarcofaag blootgelegd die in 390 v.C. gemaakt zou zijn voor Koning Hekataios, de vader van niemand minder dan Koning Mausolos – ja die van het Mausoleum van Halicarnassos (nu dus Bodrum). Wat een opwindend nieuws! Er wordt gesproken over een van de belangrijkste ontdekkingen dezer tijden en men heeft al vergelijkingen gemaakt met de beroemde sarcofaag van Alexander de Grote uit Sidon die in het Museum van Istanbul staat, en dat is toch niet niets.

De afmetingen van deze sarcofaag alleen zijn al indrukwekkend, maar liefst 2,75 meter lang en 1,85 meter breed, enorm! Hij moet nu natuurlijk behoorlijk schoongemaakt worden en verder onderzocht worden, maar ik zit al te popelen om hem in het echt te zien hoor! Voorlopig moeten we het stellen met een paar zeldzame foto’s die op deze link te zien zijn.

Oxyrhynchus: help mee met het ontcijferen!

2011-09-04T18:06:00.000+02:00

Ja, stroop je mouwen maar op want dit is een unieke kans om archeologen te helpen bij het ontcijferen van papyrussnippers uit Oxyrhynchus, of je nu ervaring hebt of niet, of je nu Grieks kent of niet, maakt niet uit.

Misschien hebben jullie de naam Oxyrhynchus voor het eerst gehoord toen ik mijn commentaar schreef over het boek City of the Sharp-Nosed Fish, Greek Papyri Beneath the Egyptian Sand Reveal a Long-Lost World van Peter Parson. Oxyrhynchus kwam in het nieuws eind 19^de eeuw toen Bernard Grenfell en Arthur Hunt van het Queen’s College in Oxford, een afvalberg vonden net buiten het huidige el-Bahnasa in Egypte waar honderdduizenden papyrussnippers voor het grijpen lagen. De kostbare vondst werd zorgvuldig tussen krantenpagina’s gelegd en opgestapeld in metalen dozen, die nu in de ondergrondse gewelven van Oxford staan. Slechts een klein percentage van deze kolossale papyrusberg is totnogtoe vertaald geworden. Alle hulp is dus welkom, want na de vertaling begint eigenlijk het grote werk pas. Waar hoort dat ene stukje tekst bij? Soms is het een deel van bekende literatuur uit de oudheid die niet tot ons gekomen is maar waar we wel het bestaan van weten, maar dikwijls zijn het losse missende zinnen, paragrafen of boekdelen. Dit is een waar titanenwerk!

In elk geval heeft nu Chris Lintott, project-manager van het Imaging Papyri Project in samenwerking met papyrologen van de Universiteit van Oxford en de Egypt Exploration Society, deze papyri gescand en ze op een kersverse website gezet: Ancient Lives. Iedereen die deze site bezoekt kan een beeld van een papyrusfragment opvragen. Zijn taak is dan om een letter op de papyrus aan te klikken gevolgd door een klik op de overeenkomstige (Griekse) letter er onder. Op die manier wordt elk fragment een beetje beter “leesbaar”. Uiteraard gaan de experts hier later mee aan de slag om uit al deze stukjes en beetjes zinvolle teksten te creëren.

Voor wie wat zin voor avontuur heeft en deze uitdaging aan wil gaan, klik dan gerust op Ancient Lives en draag je steentje bij door je eigen stukje papyrus te ontcijferen! Wees gerust, je bent heus niet de enige liefhebber of amateur! Op twee dagen tijd hebben vrijwilligers al over de 100.000 tekens ontcijferd. Doe iets leuks en nuttigs tegelijk!

City of the Sharp-Nosed Fish (Oxyrhynchus) door Peter Parsons

2011-09-04T18:00:00.001+02:00

Wie nu eens echt iets bijzonders wil lezen moet zich zeker verdiepen in dit boek, City of the Sharp-Nosed Fish, Greek Papyri Beneath the Egyptian Sand Reveal a Long-Lost World door Peter Parsons.

Het is een niet zo courant onderwerp over de Grieken die zich na Alexanders tijd, onder de eerste Ptolemeeërs in Egypte gevestigd hebben. Zij bekleedden daar dikwijls toch wel hoge posities omdat de meeste van hen konden lezen en schrijven, wat bij de Egyptenaren maar voor een elite (scribes) weggelegd was. De Egyptische hiëroglyfen waren natuurlijk een handicap want een doorsnee schrijver moest er zo een 10.000 uit zijn hoofd kennen. Enfin, de Grieken wisten het wel en voerden hún alfabet in. Al gauw was Grieks de officiële voertaal (Alexander de Grote zou wat trots geweest zijn!)

We moeten even terug naar 1897 toen twee jonge Engelse archeologen de afvalbergen van de antieke stad Oxyrhynchus, iets ten zuiden van het huidige Cairo, begonnen af te graven en er een weelde aan kostbare papyrussnippers terugvonden, soms zelfs hele boekdelen!

Een kleine 10% zijn officiële documenten, toneelstukken, gedichten of andere literatuur. De rest zijn brieven en nota’s over alledaagse dingen maar die een duidelijk beeld geven van hoe de organisatie van zo een stad in elkaar zat. Klachten over de watervoorziening, de aanleg van een nieuwe straat of de bouw van een huis, geschillen met de administratie of onderlinge ruzies, etc. En dan te bedenken dat dit nog maar de tipje van de ijs(vuilnis)berg is! In het British Museum hebben ze zo een 500.000 stukken en stukjes, die tussen de bladen van oude kranten in metalen dozen bewaard worden. Als ze dus zo een doos uitpakken weten ze nooit van te voren wat ze kunnen verwachten! Eerst ontcijferen wat er op zo een snippertje staat en dat dan weten thuis te brengen in een of andere context.

Het grootste deel van de afval dateert uit de 2^de-3^de eeuw en is dus Romeins, wat eronder ligt heeft de tijd dikwijls niet overleefd omdat het grondwater daar schade heeft aangericht. De bovenste lagen zijn dan weer door de plaatselijke bevolking gebruikt voor de bemesting van hun karige landjes! Maar zo af en toe krijgen de geduldige lezers wel delen van boeken in hun handen waarvan ze het bestaan wel kennen, maar die de eeuwen niet overleefd hebben.

Ik heb zo een stille hoop dat er ook nog iets over Alexander de Grote tussen zit, uit de Ptolemeïsche tijd bij voorbeeld – zou toch kunnen? Dat zou pas interessant zijn! Spannend allemaal weer!

Ja, mijn verbeelding slaat op hol bij het lezen van een dergelijk boek. Wat een bron aan informatie en wie weet wat ons nog te wachten staat na het ontcijferen van deze persoonlijke brieven, boodschappenlijstjes, testamenten, fragmenten uit de Griekse literatuur en gecensureerde Evangelies – ofschoon dat nog wel een poosje kan duren want het aantal geleerden dat dermate vertrouwd is met antieke teksten dat ze de snipper meteen kunnen plaatsen in hun oorspronkelijke context zijn dun gezaaid.

Maar opwindend blijft elk hoofdstuk, zoals bij voorbeeld dat over de dijken. Tegen de tijd dat de overstroming van de Nijl verwacht werd, moesten alle burgers hun deel van de dijken verhogen en verzwaren, en de irrigatiekanalen schoon maken. Ze hadden zoiets als dijkwachters die deze operaties nauwkeurig in het oog hielden. Je mocht er ook geen ander voor laten opdraaien of afkopen. Dit systeem was in de Romeinse tijd al duizenden jaren in gebruik en bleef tot 1889 gehandhaafd! Nou, en ik maar denken dat de Hollanders zo knap waren met hun dijkwerken en het uitgevonden hadden dat ieder zijn eigen sloot moest uitbaggeren! Jeetje, hoe meer ik me verdiep in de geschiedenis van de oudheid, in de meest brede vorm, hoe meer ik zie dat we het wiel steeds maar opnieuw uitvinden!

Hier is in elk geval genoeg lectuur om ieders verbeelding te tarten en om deze kleine punt van de sluier op te lichten. De stemmen van de marktkramers komen weer tot leven, van de ezeldrijvers tot de wijnhandelaars in de bruisende florerende stad die Oxyrhynchus ooit was.

Wie zich online nog wil verdiepen in de boeiende papyri van Oyxrhynchus kan terecht bij de Universiteit van Oxford op hun site over papyrologie.

Alle vrouwen van Alexander de Grote, Sisygambis Brieven door Robbert Bosschart.

2011-08-28T18:37:00.004+02:00

Deze titel (ISBN 9-789054-293019) was veel te verleidelijk om eraan voorbij te gaan, te meer omdat ik Robbert Bosschart, al was het maar kort, had horen vertellen over zijn zoektocht naar de vrouwenfiguren in Alexanders leven tijdens het Zenobia Congres 2010. Parallel met deze historische roman heeft hij, maar dan in het Engels, een serieuze studie van dit onderwerp gemaakt en ik moet eerlijk zeggen dat ik het allemaal erg spannend vind.

Dat van "alle vrouwen" riep al meteen de nodige vraagtekens op bij mij. Zoveel vrouwen heeft Alexander toch niet gehad? Maar Bosschart heeft het niet over echtgenotes en minnaressen alleen, maar eerder over de moederfiguren in Alexanders leven: zijn eigen moeder Olympias uiteraard, Koningin Ada van Carië en vooral de Koningin-moeder van Perzië, Sisygambis. Ook komt Alexanders zus, Cleopatra, waar we maar uiterst weinig over weten, hier in beeld.

In deze roman is het verhaal in een soort spannende detective gehuld waar een Zwitserse archeologe met de klinkende naam Barsine een aantal geheime papyri in handen krijgt en ontcijfert. Zo krijgt ze een inzicht van de privé correspondentie tussen Ada en Sisygambis, maar ook zowaar een bericht van Alexander zelf. Zeer utopisch zou je denken, allicht, maar al met al werpt dit een heel nieuw licht op de Perzische wereld waarin Alexander verzeild is geraakt.

Zo leer ik, en dat is geen fictie, dat de vrouwen in het Oosten, dus ook in Perzië, zeer geëmancipeerd waren. Ze bekleedden officiële posities, konden een beroep uitoefenen en werden beschouwd als gelijke van de man! Niet te geloven dat we er, dankzij de Romeinen en het christelijke geloof, meer dan 2000 jaar over gedaan hebben om terug naar af te komen!

De rol van Olympias, wiens voorvaderen uit Klein-Azië stammen, krijgt hierdoor een andere betekenis. Barsine, de ex-vrouw van Memnon en minnares van Alexander die hem een zoon Heracles schenkt, is hierdoor ook niet te verwaarlozen te meer als je bedenkt dat zij Grieks sprak en dus met Alexander kon converseren. Mede hierdoor moet Alexander op de hoogte zijn geweest van het protocol aan het Perzische hof, zodat hij, toen hij Sisygambis na de Slag bij Issus in haar tent ging opzoeken, de juiste woorden wist te zeggen en de juiste manier van handelen kende. En dan nog Koningin Ada die hij na de belegering van Halicarnassos weer op de troon zette. Zij was niet alleen een koningin bij naam, zij regeerde daadwerkelijk en dat zelfs zonder dat Alexander zoals elders, een Macedonisch garnizoen achterliet om een vinger in de pap te hebben! Dat wil toch heel wat zeggen.

Wij zien Alexander altijd maar door de bril van een veroveraar, een krijgsman en misschien een politicus, maar zelden als mens en dan zeker niet in een wereld waar de vrouw net zoveel te zeggen had als de man. Het duizelt me bijna als ik bedenk hoe onze wereld er uit gezien zou hebben moest Alexander tijd van leven hebben gehad, dus tijd om orde op zaken te stellen rekening houdend met dit aspect! We zouden zeker geen Romeins Rijk gekend hebben, en ook de verbreiding van het christendom zou niet of zeker anders van de grond gekomen zijn in zijn wereld van religieuze tolerantie en gelijkheid van man en vrouw.

Deze roman is in het Nederlands en in het Engels te lezen, terwijl in het Engels ook All of Alexander’s Women: The Facts uitgegeven is dat uitsluitend gefocusted is op de historische feiten en documenten. Het ene boek vult het andere aan, bij wijze van spreken. In mijn ogen, zeer spannende en hoogst intrigerende lectuur!

Cyrene 3 Het Heiligdom - Libië 9

2011-08-24T06:41:00.009+02:00

Cyrene heeft een heel onverwachte grandeur en eigenlijk vraag ik me af in hoeverre hier de handel en export van het magische silphium voor tussen zat. In elk geval vond men in Cyrene deze bron van inkomsten belangrijk genoeg om de plant af te beelden op hun geldstukken, en ook als motief op de kapitelen werd silphium maar al te graag verwerkt. De oude Egyptenaren gebruikten silphium al om zwangerschappen te voorkomen of te beëindigen en grote namen als Herodotus, Strabo en Plinius de Oudere vertellen dat het een doeltreffend middel was tegen hoest, koorts, indigestie, wratten en allerlei andere kwaaltjes. Het lijkt wel de aspirine van de oudheid geweest te zijn. Er bestaan verschillende theorieën over het verdwijnen van deze plant: hij groeide alleen in het wild, men liet het vee ertussen grazen om een betere kwaliteit vlees te verkrijgen, een verandering in het klimaat, … wie zal het zeggen.

Als ik denk dat we het hiermee wel gehad hebben, ligt ineens het Heiligdom van Apollo aan mijn voeten, lieflijk genesteld tegen de flank van de heuvel die zachtjes naar zee afloopt. Het lijkt wel een stad apart, puur Grieks zoals je die maar zelden tegenkomt! Wat een uitgelezen plek, wat een uitzicht. Een van mijn reisgenoten zegt later dat hij aan Delphi moest denken, alleen een beetje anders. Klopt! Alleen de goden kunnen een dergelijk plek uitkiezen. Nou, de oude Grieken zijn in mijn ogen zeker allemaal goden, want volgens de overlevering zijn de eerste Griekse kolonisten op deze heuvelflank neergestreken, vlakbij de bron die later aan niemand minder dan Apollo zelf gewijd werd. Vandaar dus dat dit deel nu bekend staat als het Heiligdom van Apollo. De eerste aanblik is echt wel indrukwekkend hoor!

In de steile wanden rechts van mij lopen zigzaggende weggetjes de verschillende graven van de Necropolis langs – meestal vierkanten holtes, al dan niet versierd met reliëfs van zuilen en afscheidstaferelen.

Mijn pad loopt naar beneden, over de Heilige Weg recht op de Griekse Propyleeën aan die me vanuit de verte aan de Propyleeën op de Acropolis in Athene doen denken, maar natuurlijk veel minder majestueus. Het zijn vier eenvoudige Dorische zuilen inclusief de gerestaureerde friezen erboven die ooit de ingang tot de stad symboliseerden. Men heeft zelfs kunnen achterhalen dat deze Propyleeën gebouwd werden door Praxiades, een priester van Apollo.

Langs deze weg hebben de Romeinen later een soort fontein aangelegd, de zo gehete Aqua Augusta. Het is eigenlijk een opeenvolging van waterbekkens die in de rots zijn uitgehouwen. Iets verderop zijn bovendien nog vijf ronde kalkovens te zien die de bezige Byzantijnen hier bouwden om het voorhanden liggende marmer op te stoken. Zo goed bewaard heb ik ze nog niet meegemaakt, maar ik vergeet helemaal om er een foto van te nemen, zo ben ik in beslag genomen door wat ik hier allemaal te zien krijg!

Er vlak tegenover ligt een goed geconserveerd huisje in de stijl van de Curie in Rome, maar dan veel kleiner. Dit gebouwtje draagt de statige naam Strateghion en dateert zowaar uit de 4^de eeuw v.C. De benaming stamt uit de tijd toen het gebouw opgedragen werd aan drie strateghoi, burgers die door stad aangesteld waren om het Griekse leger te leiden. De Romeinen doopten het later om tot donarium, een soort schattenhuis. Jeetje, en daar kunnen/mogen we niet binnen? Wat is hier nog origineel en wat is hier weer opgebouwd? Wat een vragen hé?

Hier ergens boven mij liggen dan de zg. Baden van Paris, of niet. Men heeft hier in de hoger gelegen grotten een aantal zitbaden gevonden en er is nu een debat gaande of dit nu Griekse baden zijn ofwel Byzantijnse baden die aangelegd werden in verlaten Griekse grafkamers. Ga het maar uitzoeken!

Klik hier om het hele reisverhaal van Libië te lezen
Klik hier om mijn Foto Album van de Cyrenaica te bekijken

Cyrene 2 - Libië 8

2011-08-14T07:10:00.006+02:00

Onze lunch in de buurt is een soort BBQ en in afwachting dat het vlees gaar wordt, genieten we van een wijds uitzicht over de Cyrenaica. Stapelwolken trekken langzaam hun schaduwen over het dal en buiten het gonzen van een paar bijtjes en vliegjes is het hier opmerkelijk stil. In de verte, aan zee, hoort Apollonia te liggen, de haven van Cyrene. Wat een oord!

Cyrene staat niet voor niets op de Werelderfgoedlijst van de Unesco, zo blijkt achteraf ofschoon ik bij aankomst alleen maar een hoge stadsmuur zie met daarin een hoge ingangspoort, waar ik met een tiental treden langs naar binnen ga. Meteen bevind ik me in het hellenistische Gymnasium ook wel Ptolemaion genoemd omdat het door Ptolemeus VIII werd aangelegd in de 2^de eeuw v.C. De Romeinen hebben het in de 1^ste eeuw n.C. geplaveid toen de ruimte omgebouwd werd tot Forum, ook wel Ceasarion genoemd. Bij een grote stad horen nu eenmaal grote afmetingen en dus ook bij dit plein dat een indrukwekkende 85 x 96 meter beslaat. Het grootste deel van de omliggende zuilengalerij staat weer overeind (dankzij het werk van de Italianen) met daarachter een hoge muur, heel waarschijnlijk liep hier dus een overdekte Stoa omheen. Dit lijkt de omvang nog eens extra te benadrukken en ik ben er even stil van, maar krijg natuurlijk de tijd niet om het tot me te laten doordringen. Ik word wel gewezen op de resten van het Tempeltje van Dionysos (later gewijd aan Julius Caesar) dat in het midden heeft gestaan en dat Hadrianus heeft laten restaureren na de Joodse opstand van 115. In een verloren hoek van het plein vind ik zowaar een fijn zwart-wit mozaïek dat zwaar te lijden heeft gehad van de elementen – toch wel erg hoor!

Hiernaast ligt een Odeon, knusjes in de diepte genesteld, een ideale plek voor welke vergadering dan ook. Zowel het Gymnasium als dit Odeon grenzen aan de opvallende Battusstraat – opvallend omdat hij geflankeerd wordt een ooit overdekte galerij van maar liefst 130 meter lang. Boven in de muren van deze lange Stoa waren ramen voorzien met daar tussenin een soort kariatidenfiguur van afwisselend Heracles en Hermes die bij de atleten zeer favoriet waren. Het is een intrigerend gezicht, deze gedrongen robuuste beelden boven op de muur, en dan zoveel! Dit heb ik nooit eerder ergens gezien, vandaar dat ik het zeer intrigerend vind en ik kan er niet genoeg van krijgen. Vreemd genoeg liggen hier, zoals elders op de site, nog de verroeste resten van de smalle treinrails die de Italiaanse archeologen gebruikten om hun wagonnetjes met stenen en vondsten te versjouwen. Ze waren blijkbaar niet van plan om hun opgravingen op te geven.

Aan de overkant ligt nog een theatertje of Odeon dat vrij goed bewaard gebleven is. Vanaf de bovenste rij heb ik een mooi uitzicht over het omliggende landschap, eigenlijk nog allemaal Cyrene dat nog niet uitgegraven is. Wat een enorme stad! In de verte zie ik het dal een rij Dorische zuilen staan en die blijken tot de Tempel van Demeter te behoren. Iets verderop liggen de half begraven resten van een theater dat ook tot Demeters heiligdom behoort en aan de andere kant diverse altaren. Als we daar de volgende dag langs rijden en even stoppen voor een kiekje, zien we dat hier druk gewerkt wordt door een Italiaans team. Er worden naast de Tempel verschillende muren blootgelegd die we niet mogen fotograferen, maar ik vind het wel spannend om zo eventjes toch betrokken te zijn bij het werk van de archeologen.

Vanuit het Odeon lopen we zonder moeite de prestigieuze woning van Jason Magnus binnen, een welgestelde priester van het heiligdom van Apollo die dit optrekje liet bouwen tegen het eind van de 2^de eeuw/begin 3^de eeuw. Nou, welgesteld was die Jason zeker want zijn huis beslaat maar liefst twee complete woonblokken. Gangen met mozaïeken lopers brengen ons van de ene kamer naar de volgende. Een uitschieter is zeker het Triclinium, de zomer eetkamer, met in het midden schitterende voorbeelden van marmer inlegkunst, de zogenaamde opus sectile. Het brede mozaïek eromheen, daar waar de gasten op hun banken aanlagen voor de maaltijd, ziet er dan maar povertjes uit en verdienen eigenlijk ook een aangepaste restauratie. Rondom hebben zuilen gestaan met daar tussenin beelden van de negen muzen. Jammer dat er maar één enkel beeld is blijven staan – een beetje zielige getuige hoor. Tegenover dit Triclinium ligt een bijzondere kamer waar een zwart-wit mozaïek van een spiraallabyrint – het thema van Theseus en de Minotaurus – te zien is, versierd met de groet epagatho, m.a.w. veel geluk! Kunstig werk is dit!

Zo lopen we terug de Battusstraat op, een avenue deze koning of leider waardig, zou ik zeggen want de aanblik van al die Hermes- en Heraclesfiguren zelfs zonder het bijpassend dak is echt wel een blikvanger. Ik kan er niet genoeg van krijgen.

En dan bereiken we de Agora, die niet meteen overkomt als een groots plein omdat hij bijna vol staat met allerlei gebouwen, monumenten en twee enorme altaren uit de 4^de eeuw v.C. gewijd aan Hera en Zeus. Het is even uitkijken en uitzoeken wie wat is. Vanaf de straat gezien ligt rechts het graf van Battus, een rechthoek blok dat wel aan de Agorakant bekleed is met grote platen marmer – allicht! Vlakbij het graf van Battus sta ik heel onverwacht voor een gevleugelde Niké, die bijna identiek is aan de beroemde Niké van Samothrake die in het Louvre te zien is. Nee maar! Dat moet ik toch zeker van dichtbij gaan bekijken! Ze staat ook op een kunstig uitgewerkte scheepsboeg waarop de bronzen ram duidelijk te herkennen is. De Niké zelf heeft geen vleugels meer, maar haar gewaad wappert even zo fier als je zou verwachten op een dergelijk scheepsmonument. Het geheel rust bovendien op een leuke dolfijn die het hele schip wel schijnt te dragen. Wat een luxe om zoiets tegen te komen! Ik ben helemaal verguld hoor!

Aan de andere kant van de Agora valt het ronde heiligdom van Demeter en Kore (Persephone) op, zuiver Hellenistisch en waarschijnlijk uit de 2^de eeuw v.C. Hier werden in het voorjaar de offers gebracht zodat de natuur zich zou vernieuwen – waarschijnlijk bloed van biggetjes dat in de rotsspleet gegoten werd. De vrouwenfiguren moeten de priesteressen van dit tempeltje voorstellen. Een gezellig tafereel.

Aan de overkant van de Battusstraat die hier al veel minder spectaculair is zonder zijn kariatideachtige beelden, liggen drie openbare gebouwen: het Prytaneum waar het stadsbestuur vergaderde, het Capitool uit de 2^de eeuw met aansluitend het stadsarchief (hier werden duizenden kleizegels gevonden waarmee officiële documenten verzegeld werden) en een tempel van Hadrianus en Antoninus Pius uit dezelfde periode uiteraard. Buiten wat begroeide mozaïeken en een niet te plaatsen inscriptie in het Grieks er is hier weinig duidelijkheid. Verderop verpietert de Battustraat in het niet, daar waar de Acropolis hoort te liggen en er weinig of niets is uitgegraven. Cyrene is ook zó uitgestrekt, veel en veel groter dan ik had durven dromen.

Terug bij de Agora, lopen we dwars door de Tempel van Apollo uit de 5^de eeuw v.C., ofschoon hetgeen hier nog overeind staat duidelijk Romeins is en dus ook heel waarschijnlijk uit de 2^de eeuw n.C. te dateren is. In de gauwigheid bedenk ik dat alleen Hollywood een dergelijk plein weer in zijn volle glorie kan reconstrueren, er liggen voor ons leek veel te veel losse brokstukken en de gebouwen die er staan zijn kale ontmantelde skeletten die heel veel van onze verbeelding vergen …

Klik hier om het hele reisverhaal van Libië te lezen

Klik hier om mijn Foto Album van Cyrenaica te bekijken